Lavić i Hadžidedić: Zašto Republika Kosovo i entitet Republika Srpska nisu uporedivi slučajevi

Ideja države, u svojoj najdubljoj političkoj i pravnoj suštini, počiva na konceptu društvenog ugovora, kako su ga razvili Hobbes, Locke i Rousseau. Ovaj koncept ne treba shvatiti kao historijski dokument koji su građani formalno potpisali, već kao normativni princip koji objašnjava zašto država uopće ima pravo da vlada nad određenom teritorijom i populacijom. Prema ovom principu, država dobija legitimno pravo na vlast zato što obavlja temeljnu funkciju fizičke i pravne zaštite stanovništva koje živi pod njenom jurisdikcijom. Zauzvrat, stanovništvo priznaje autoritet države, poštuje njene zakone, doprinosi njenom funkcioniranju kroz poreze i, u demokratskim sistemima, učestvuje u oblikovanju njene politike.

Pišu: Prof. dr. Senadin Lavić i prof. dr. Zlatko Hadžidedić, za Radiosarajevo.ba*

Ovaj odnos je suštinski uzajaman i uslovan. Država ne posjeduje teritoriju kao privatno vlasništvo; ona nad njom vlada samo dok ispunjava svoju osnovnu funkciju zaštite ljudi koji na toj teritoriji žive. Suverenitet države, dakle, nije apsolutno pravo, već politički odnos koji zavisi od legitimnosti. Ukoliko država prestane da štiti stanovništvo, ili još radikalnije, ukoliko se okrene protiv dijela ili cjeline tog stanovništva kroz sistematsko nasilje, tada ona ne samo da krši moralne norme, već gubi i politički i pravni temelj vlastite legitimnosti.

Trending

Ovo su zahtjevi mladih koji protestuju u Sarajevu: Pročitajte šta tačno traže

Drugim riječima, društveni ugovor može biti prekršen ne samo od strane građana, već i od strane države. A kada država prekrši taj ugovor, ona gubi pravo da zahtijeva političku lojalnost i teritorijalni suverenitet nad populacijom koju je iznevjerila.

Legitimitet kao temelj suvereniteta, a ne sila

U političkoj teoriji, država se često definira kroz tri osnovna elementa: teritoriju, populaciju i suverenu vlast. Međutim, ova definicija ostaje nepotpuna bez legitimnosti. Država može imati institucije, granice i monopol nad upotrebom sile, ali bez legitimnosti njena vlast postaje puka dominacija, a ne politički autoritet.

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

Legitimitet ne proizlazi iz same činjenice kontrole teritorije, već iz načina na koji se ta kontrola ostvaruje. Država koja vlada po zakonima uz saglasnost stanovništva i u njegovom interesu ima legitimitet. Država koja vlada kroz sistematsku represiju, diskriminaciju ili nasilje nad dijelom vlastite populacije postepeno gubi taj legitimitet.

Najekstremniji oblik gubitka legitimiteta nastupa kada država provodi etničko čišćenje ili genocid nad populacijom koja živi na teritoriji pod njenom kontrolom. U tom trenutku, država ne djeluje više kao zaštitnik društva, već kao njegov neprijatelj. Ona prestaje biti politička zajednica koja štiti svoje članove i postaje aparat prisile koji uništava vlastitu osnovu postojanja.

Takva država ne može više uvjerljivo tvrditi da vlada u ime svih ljudi na toj teritoriji, jer je sama poništila izvor svog autoriteta.

Slučaj Kosova: država koja je izgubila legitimitet

Ovaj teorijski okvir omogućava jasnije razumijevanje odnosa između Srbije i Kosova. Kosovo je unutar bivše Jugoslavije imalo status autonomne pokrajine sa značajnim stepenom samouprave. Međutim, krajem 1980-ih i tokom 1990-ih, autonomija Kosova je ukinuta, a albansko stanovništvo postepeno isključeno iz političkog i institucionalnog života.

Kulminacija ovog procesa dogodila se tokom sukoba 1998–1999, kada su srbijanske državne snage provele široko rasprostranjenu kampanju nasilja nad albanskim civilnim stanovništvom. Masovna protjerivanja, ubistva civila i sistematsko uništavanje društvene infrastrukture predstavljali su radikalno kršenje temeljne funkcije države kao zaštitnika vlastite populacije.

NATO intervencija jeste zaustavila ovo nasilje, ali nije 'oduzela Kosovo' Srbiji: Srbija je pravno izgubila Kosovo još prije intervencije, kada je država prestala biti garant sigurnosti stanovništva i postala izvor njegove nesigurnosti. Time je prekinut temeljni odnos na kojem počiva legitimitet političke vlasti.

Proglašenje nezavisnosti Kosova 2008. godine stoga se može razumjeti kao posljedica prethodnog gubitka legitimiteta vlasti Srbije na teritoriji Kosova. Nezavisnost nije bila proizvoljan čin, niti diktat velikih sila, već politička posljedica urušavanja društvenog ugovora između države i stanovništva te teritorije.

Republika Srpska: politički entitet nastao kroz nasilnu transformaciju demografskog stanja društva

Nasuprot tome, slučaj entiteta Republika Srpska unutar Bosne i Hercegovine je bitno drugačiji. Ovaj entitet nije rezultat gubitka legitimiteta neke centralne vlasti nad vlastitom teritorijom. Ovaj entitet je nastao tokom rata protiv Bosne i Hercegovine kao rezultat  ratno-zločinačkog procesa koji je uključivao sistematsko etničko čišćenje nesrpskog stanovništva sa teritorija koje su stavljene pod kontrolu novoformiranih srpskih političkih i vojnih struktura.

U mnogim općinama, demografska struktura je nasilno promijenjena i danas se pokušava odrediti kao realnost koja se mora prihvatiti. Stanovništvo koje je generacijama živjelo na tim teritorijama bilo je protjerano, zatvarano u logore ili ubijano. Cilj ovog procesa nije bio samo vojna kontrola, već trajna transformacija etničkog sastava teritorije.

Najekstremniji primjer ovog procesa bio je genocid u Srebrenici 1995. godine, koji je kao genocid pravno potvrđen presudama međunarodnih sudova, uključujući Međunarodni sud pravde. Ove presude su utvrdile ne samo individualnu krivičnu odgovornost, već i širi karakter nasilja kao dijela organiziranog projekta stvaranja etnički homogene teritorije.

To znači da entitet Republika Srpska nije politička tvorevina koja je nastala kao demokratski izraz volje cjelokupnog stanovništva teritorije tog entiteta, već genocidna tvorevina nastala kroz proces u kojem je značajan dio tog stanovništva nasilno uklonjen i protjeran.

Iz perspektive društvenog ugovora, to znači da politička struktura entiteta Republika Srpska  nije rezultat legitimnog političkog sporazuma između države i svih građana te teritorije, već rezultat nasilne isključenosti (putem masovnih ubistava i progona) velikog dijela tih građana. Ona je zlodjelo pobunjeničke grupe koja je povela rat za interese susjedne države i stvaranje tzv. Velike Srbije.

Okolnosti nastanka entiteta Republika Srpska dodatno umanjuju svako potencijalno pravo na nezavisnost

Sve ove okolnosti imaju ključnu implikaciju: one ne samo da dovode u pitanje normativni legitimitet nastanka entiteta Republika Srpska, već dodatno umanjuju bilo kakvo potencijalno pravo tog entiteta na stjecanje državne nezavisnosti. Stoga, ovaj entitet nema nikakav legalni i legitimni osnov da bude otcijepljen od Bosne i Hercegovine i da funkcionira kao samostalna država. Svaki takav pokušaj predstavlja napad na Ustav, državni suverenitet i teritorijalni integritet, što daje pravo državi da se tome suprotstavi svim raspoloživim sredstvima.

Pravo na nezavisnost, u političkoj teoriji i međunarodnoj praksi, najčešće se povezuje sa principom samoopredjeljenja naroda, odnosno svih stanovnika jedne države. Međutim, ovaj princip pretpostavlja da politički zahtjev za nezavisnost predstavlja legitimni izraz volje stanovništva koje prirodno, dugotrajno i legitimno živi na određenoj teritoriji. On ne podrazumijeva pravo političkih struktura koje su nastale kroz nasilno uklanjanje dijela tog stanovništva da se pozivaju na rezultate tog nasilja kao osnovu za vlastitu državnost.

Drugim riječima, politički entitet koji je uspostavljen kroz etničko čišćenje ne može legitimno koristiti demografsku realnost, nastalu iz zločina istrebljenja druge etničke grupe, kao argument za samoopredjeljenje. Jer, to bi značilo da nasilje proizvodi političko pravo, a ne njegov gubitak.

To bi predstavljalo duboku normativnu kontradikciju: politički legitimitet bi proizlazio iz čina koji je sam po sebi negacija legitimnosti.

Osim toga, entitet Republika Srpska nije postojao kao historijska, administrativna ili politička jedinica prije rata protiv Bosne i Hercegovine. Teritorijalna konfiguracija ovog entiteta nije rezultat dugotrajnog institucionalnog i kulturno-povijesnog razvoja, već ratno-zločinačkog procesa. Time je dodatno oslabljena svaka tvrdnja da ona predstavlja prirodnu ili historijski utemeljenu političku zajednicu sa inherentnim pravom na državnost.

Dejtonski sporazum: priznanje entiteta, ali ne i prava na secesiju

Dejtonski mirovni sporazum priznao je entitet Republika Srpska kao jedan od dva entiteta unutar Bosne i Hercegovine, ali istovremeno je potvrdio kontinuitet i suverenitet Bosne i Hercegovine kao jedinstvene internacionalno priznate države. Time je entitet Republika Srpska dobio status administrativnog multietničkog entiteta, ali ne i status nosioca suvereniteta. Vlast entiteta proizlazi iz ustavnog poretka države Bosne i Hercegovine, a ne iz nezavisnog izvora suvereniteta. To znači da entitet Republika Srpska ne posjeduje inherentno pravo na nezavisnost, jer njegov politički autoritet nije primaran, već deriviran iz suvereniteta države Bosne i Hercegovine.

Kada se tome doda činjenica da je teritorijalni oblik ovog entiteta nastao kroz nasilno restrukturiranje stanovništva, postaje jasno da okolnosti njegovog nastanka dodatno slabe, a ne jačaju, bilo kakvu tvrdnju o legitimnom pravu na državnu nezavisnost.

Zašto Kosovo i entitet Republika Srpska nisu analogni slučajevi

Ključna razlika između Kosova i entiteta Republika Srpska leži u prirodi odnosa između države, teritorije i stanovništva.

Kosovo predstavlja slučaj teritorije nad kojom je država Srbija izgubila legitimitet kroz nasilje nad vlastitim stanovništvom. Entitet Republika Srpska predstavlja slučaj političke tvorevine koja je uspostavljena kroz nasilno uklanjanje dijela stanovništva kako bi se stvorila nova politička realnost.

U prvom slučaju, država je izgubila pravo da vlada teritorijom. U drugom slučaju, politička struktura je stekla kontrolu nad teritorijom kroz proces koji nije bio zasnovan na legitimnom društvenom ugovoru sa svim njenim stanovništvom. Entitet je, u realnosti, rezultat ratnog nasilja i zločina nad jednim dijelom populacije.

Zbog toga pokušaji da se ova dva slučaja predstave kao politički ili pravno ekvivalentni zanemaruju temeljnu razliku između gubitka legitimiteta i primarnog nedostatka legitimiteta.

Zaključak: društveni ugovor kao krajnji kriterij legitimnosti

Koncept društvenog ugovora ostaje ključni kriterij za razumijevanje legitimiteta političke vlasti. Država i političke institucije postoje kako bi štitile ljude. Kada država tu funkciju ispuni, ona potvrđuje svoj legitimitet. Kada je prekrši, ona ga gubi.

Legitimitet države nije nešto što se jednom stekne i zauvijek zadrži. On je trajni odnos između države i stanovništva. Država mora kontinuirano opravdavati svoj autoritet kroz zaštitu prava i sigurnosti svih svojih građana.

Kada država napusti tu ulogu, ona postepeno gubi temelj vlastitog postojanja kao legitimne političke zajednice. Teritorija sama po sebi ne daje legitimitet državi. Legitimitet dolazi od ljudi koji žive na toj teritoriji i od načina na koji ih država tretira.

U tom smislu, društveni ugovor ostaje temeljni kriterij legitimnosti političke vlasti. On podsjeća da država postoji zbog ljudi, a ne ljudi zbog države.

Kada država štiti svoje stanovništvo, ona potvrđuje svoj legitimitet. Kada ga progoni, ona ga gubi.

Kosovo predstavlja primjer teritorije na kojoj je država izgubila legitimitet kroz nasilje nad vlastitim stanovništvom, što je otvorilo prostor za njegovu nezavisnost i internacionalno priznanje.

Bosanskohercegovački entitet Republika Srpska, nasuprot tome, predstavlja političko-administrativnu jedinicu čiji je teritorijalni i institucionalni oblik nastao kroz proces koji je od samog početka bio u suprotnosti sa principima društvenog ugovora. Upravo zbog toga, okolnosti njenog nastanka ne mogu predstavljati osnovu za pravo na nezavisnost, već predstavljaju dodatni razlog za osporavanje takvog prava.

U konačnici, legitimitet političke vlasti ne proizlazi iz kontrole teritorije, već iz legitimnog odnosa prema ljudima koji na toj teritoriji žive. Država postoji zbog društva; kada prestane služiti društvu u cjelini, ona gubi temelj vlastite legitimnosti i smisao svoga postojanja.

* Prof. dr. Senadin Lavić, profesor Fakulteta političkih nauka u Sarajevu;

Dr Zlatko Hadžidedić, stručnjak za međunarodne odnose, političku teoriju i teoriju nacionalizma. Direktor je u Center for Nationalism Studies;

* * *

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba