Između prava i geopolitike: Zašto je američko priznanje bh. entiteta RS nemoguće

Pitanje mogućeg međunarodnog priznanja Republike Srpske kao nezavisne države nalazi se na sjecištu međunarodnog prava, geopolitike i savremene diplomatske prakse. Iako se u javnom prostoru ponekad predstavlja kao otvorena politička opcija, ozbiljna pravna i politička analiza pokazuje da je riječ o izuzetno ograničenoj, gotovo teorijskoj mogućnosti.

Piše: Sejo Sušić*

Posebno je važno razmotriti stav Sjedinjenih Američkih Država, čija je uloga u oblikovanju poslijeratnog poretka u Bosni i Hercegovini i širem regionu i dalje presudna. Osnovna teza ovog teksta jeste da su trenutne šanse za američko priznanje Republike Srpske veoma male, prije svega zbog čvrstog međunarodnopravnog okvira, kontinuiteta američke vanjske politike i šire geopolitičke stabilnosti Balkana.

Trending

Tragedija: Pronađeno tijelo planinara Ćazima Fetahovića

Međunarodno pravo i dejtonski okvir

Bosna i Hercegovina je međunarodno priznata država čiji je suverenitet potvrđen Dejtonskim mirovnim sporazumom iz 1995. godine, koji ima i ustavni karakter. Ovim sporazumom jasno su utvrđeni: kontinuitet teritorijalnog integriteta i međunarodnog subjektiviteta Bosne i Hercegovine te postojanje dva entiteta unutar jedinstvene države, bez prava na otcjepljenje.

U međunarodnom pravu teritorijalni integritet priznatih država predstavlja jedno od temeljnih načela. Secesija je dopuštena samo u izuzetnim okolnostima, poput dekolonizacije, potpunog raspada države ili trajne represije koja onemogućava unutrašnje samoopredjeljenje. Nijedan od tih kriterija, posmatrano strogo pravno, ne odnosi se na savremeni ustavni položaj Republike Srpske.

Sjedinjene Američke Države imaju dodatnu specifičnu ulogu kao ključni garant Dejtonskog sporazuma. Svako eventualno priznanje nezavisnosti entiteta značilo bi odstupanje od mirovnog aranžmana koji su same pomogle uspostaviti, uz ozbiljne posljedice po kredibilitet njihove globalne politike.

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

Kontinuitet zvanične politike SAD

Američki pristup regionu nakon rata usmjeren je na očuvanje teritorijalnog integriteta međunarodno priznatih država, izgradnju funkcionalnih i multietničkih institucija te integraciju Balkana u euroatlantske strukture. Teritorijalne promjene pritom se smatraju potencijalno destabilizujućim zbog rizika domino-efekta, presedana u međunarodnom pravu i mogućnosti obnove sukoba.

Politika SAD prema Bosni i Hercegovini pokazuje visok stepen kontinuiteta, bez obzira na promjene administracija. Tokom više od dvije decenije ponavljaju se tri ključna stava:

• podrška suverenoj i teritorijalno cjelovitoj Bosni i Hercegovini
• protivljenje secesionističkim inicijativama Republike Srpske
• sankcije akterima koji podrivaju ustavni poredak.

Ovaj kontinuitet, prisutan od Clintona do Bidena, ukazuje da nije riječ o partijskoj, već o dugoročnoj strateškoj poziciji. Promjena takvog stava zahtijevala bi duboku transformaciju američkih geopolitičkih prioriteta, što se u sadašnjim okolnostima ne nazire.

Geopolitička dimenzija i regionalna stabilnost

Zbog mogućeg domino-efekta, destabilizacije Bosne i Hercegovine, regionalnih sigurnosnih posljedica i narušavanja međunarodnopravnih principa, svako potencijalno priznanje Republike Srpske imalo bi znatno šire implikacije od samog unutrašnjeg političkog pitanja. Upravo zato većina međunarodnih aktera dosljedno insistira na očuvanju teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine i rješavanju sporova kroz institucionalne i političke procese, a ne kroz promjenu granica. Među najčešće isticanim posljedicama secesije nalaze se:

• destabilizacija političke ravnoteže na Balkanu
• mogućnost lančanih secesionističkih procesa u regionu
• narušavanje odnosa SAD s Evropskom unijom i NATO saveznicima
• otvaranje prostora za jačanje ruskog političkog utjecaja.

Za Sjedinjene Države Balkan je prije svega sigurnosno pitanje stabilnosti, a ne prostor za redefinisanje granica. Zbog toga američka politika dosljedno favorizira očuvanje postojećih državnih okvira i institucionalne reforme unutar njih.

Poređenja s drugim slučajevima priznanja

U javnim raspravama često se povlače paralele između Republike Srpske i ranije priznatih država, posebno Kosova. Međutim, pravne i političke okolnosti tih slučajeva bitno se razlikuju.

Priznanje Kosova uslijedilo je nakon oružanog sukoba i humanitarne krize, dugotrajne međunarodne uprave pod okriljem Ujedinjenih nacija te relativno široke podrške zapadnih država. Republika Srpska nema uporediv međunarodnopravni put niti sličan nivo međunarodne podrške.

Ova razlika potvrđuje šire pravilo međunarodnih odnosa: priznanje država nije automatski pravni proces, već rezultat specifične kombinacije prava, politike i međunarodne moći.

Realne perspektive

Posmatrano iz današnje perspektive, moguće je razlikovati tri vremenska horizonta u pogledu eventualnog priznanja Republike Srpske od strane Sjedinjenih Američkih Država.

• Kratkoročno, takva mogućnost praktično ne postoji, s obzirom na stabilnost postojećeg međunarodnog poretka i jasno definisane političke stavove Washingtona.
• Srednjoročno, izgledi ostaju veoma ograničeni i mogli bi se promijeniti jedino u slučaju značajnih promjena u globalnim odnosima moći ili unutrašnjem ustavnom uređenju Bosne i Hercegovine.
• Dugoročno, teorijska mogućnost mogla bi se otvoriti samo u kontekstu dramatične transformacije međunarodnog sistema ili potpunog redefinisanja državnog okvira Bosne i Hercegovine — scenarija koji u ovom trenutku nemaju realne političke naznake.

Zaključak

Analiza međunarodnog prava, kontinuiteta američke politike i geopolitičkih okolnosti vodi ka jasnom zaključku: priznanje Republike Srpske kao nezavisne države od strane Sjedinjenih Američkih Država u postojećim okolnostima nije realan politički scenarij.

Teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine ostaje čvrsto utemeljen u međunarodnom pravnom poretku, dok strateški interesi SAD favoriziraju stabilnost regiona i očuvanje postojećih granica. Poređenja s drugim secesionističkim slučajevima pokazuju da nedostaju ključni pravni i politički uslovi koji su ranije omogućavali međunarodna priznanja.

Zato se pitanje nezavisnosti Republike Srpske danas prije može razumjeti kao instrument političke retorike i pregovaračkog pritiska nego kao ostvariva međunarodnopravna perspektiva. Realnija budućnost regiona leži u institucionalnoj stabilizaciji i političkom kompromisu unutar postojećih granica, a ne u njihovom ponovnom iscrtavanju.

*Autor je profesor na Međunarodnom islamskom univerzitetu u Islamabadu na Odsjeku za šerijat i međunarodno pravo

* * *

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba

Izvori i literatura

• Dayton Peace Agreement (General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina), 1995.
• The Creation of States in International Law – James Crawford.
• International Law – Malcolm N. Shaw.
• Savjetodavno mišljenje International Court of Justice o Kosovu, 2010.
• Contested Statehood: Kosovo’s Struggle for Independence – Marc Weller.
• U.S. Department of State – službena saopćenja i izvještaji o Bosni i Hercegovini.