Savez kolumnista | Dinko Gruhonjić: Punom brzinom u rani srednji vijek

U utorak, 19. maja, u Novom Sadu će započeti proces u kojem je 58 profesora Univerziteta u Novom Sadu podnijelo tužbu protiv MUP-a Srbije, zbog horora koji je policija, u saradnji sa rektorom i pojedinim dekanima, priredila profesorima i studentima u septembru prošle godine. Hapsili su, mlatili ljude, bacali suzavac i zabranjeni CN gas na njih. Represija prema univerzitetima neprekidno traje, a država se u "prosvjećivanju" od neposlušnih studenata i profesora okreće vazda poslušnoj crkvi.

Piše: Dinko Gruhonjić, za portal Radiosarajevo.ba 

Pa Vlada Srbije sa Crkvom Srbije potpisuje "Memorandum o osnivanju univerziteta Sveti Sava". Memorandum (ah, nikad im dosta memoranduma!) su potpisali patrijarh Porfirije (Prvoslav) Perić i javnosti manje poznati premijer Srbije Đuro Macut, nadimka Mazut. Na fotografiji su ta dvojica potpisnika pod budnim okom episkopa/mitropolita Irineja (Mirka) Bulovića i, naravno, Aleksandra Vučića. 

Trending

Jaka oluja na crnogorskom primorju: Nevrijeme pogodilo Herceg-Novi, šire se snimci

Romorio je Vučić u svom "Maksim po diviziji stilu". "Sveti Sava je znao ono što i danas važi: da narod bez obrazovanja nema budućnosti". 

Mit o Svetom Savi kao prosvjetitelju, kao i svaki drugi mit svetosavskog nacionalizma kojeg su ustoličili Justin Popović i Nikolaj Velimirović tridesetih godina prošlog vijeka, ne počiva na historijskim činjenicama. 

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

Sava nije osnivao "škole" za narod, niti je opismenjavao seljake. Njegovo djelovanje bilo je usmjereno na crkvenu organizaciju i opismenjavanje užeg kruga sveštenstva. On je bio crkveni reformator. U srednjovjekovnom kontekstu, riječ "prosvjetitelj" imala je isključivo vjersko značenje – onaj koji je narod "prosvijetlio" Hristovom vjerom i krštenjem, odnosno učinio ga hrišćanskim. 

Uspostavljanje "svetosavskog" državno-crkvenog modela u srednjem vijeku bilo je direktno povezano sa surovim progonom i fizičkim uništenjem bogumila. Bogumilima su odsjecani jezici (jer su propovijedali drugačiju vjeru), imovina im je konfiskovana u korist dinastije i crkve, vođe pokreta su spaljivane na lomačama, njihove knjige su uništavane kao jeretičke, a hiljade običnih ljudi je protjerano iz zemlje (mnogi su izbjegli u Bosnu i tu pronašli utočište vjekovima). Bogumili su odbacivali crkvenu hijerarhiju, poreze, vlast plemstva i raskoš. Oni su imali svoju pismenost i svoje knjige. Uništavanjem tog pokreta, Nemanjići nisu "opismenili" nepismene, već su fizički eliminisali pismenost i kulturu koja im politički nije odgovarala. 

I daleko od toga da su bili jedini u hrišćanskom svijetu toga doba, koji se surovo obračunavao sa bogumilima. 

Sve u svemu, Savino uređenje crkve nije imalo humanističke ciljeve. Cilj je bio stvaranje sistema u kome su država (dinastija) i crkva spojene (simfonija), a svaki vjerski disident se automatski smatrao državnim neprijateljem i izdajnikom. 

Dakle, ideološki konstrukt Justina i Nikolaja uzeo je vjersku figuru iz srednjeg vijeka i pretvorio je u politički mit srpskog kleronacionalizma. Oni su Svetom Savi pripisali moderne političke koncepte iz 19. vijeka (nacionalna država, nacionalna kultura, školstvo), kako bi kroz njegov autoritet promovisali svoju antizapadnu i antiliberalnu političku agendu. 

Drugim riječima, "svetosavlje" nema mnogo veze sa istorijskim Rastkom Nemanjićem, već predstavlja klasičan primjer političke instrumentalizacije religije i istorije u zle svrhe. 

Iako je u izvornom hrišćanstvu nacija sekundarna u odnosu na vjeru, svetosavski nacionalizam je izvršio inverziju: spojio je biološku naciju i vjeru, tvrdeći da je srpski narod organski vezan za pravoslavlje ("ne možeš biti Srbin ako nisi pripadnik SPC") i da izvan toga nema identiteta. Izvorno, crkva je zajednica vjernika bez obzira na krv i tlo, dok u "svetosavlju" država i nacija postaju sveti objekti sami po sebi. Umjesto kontakta sa drugim kulturama, izmišljeno "svetosavlje" izgradilo je zid prema Zapadu, definišući Evropu kao izvor "bezbožništva, materijalizma i truleži", a "svetosavsku Srbiju" postavilo kao jedinu oazu čiste vjere. Zbog ovih razlika, mnogi savremeni pravoslavni teolozi i istoričari crkve smatraju "svetosavlje" oblikom političke jeresi (etnofiletizma), jer je vjeru stavilo u službu državno-nacionalnih interesa. 

"Na temeljima njegovog (Savinog) dela, mi danas zidamo ovu kuću znanja, duhovno utemelјenu, a novu i modernu", lagao je Vučić na potpisivanju Memoranduma. 

Jer mitska slika o Savi kao "prvom srpskom prosvjetitelju" često služi da se iz istorije potisnu pravi prosvjetitelji, poput Dositeja Obradovića, koji je zaista zagovarao pismenost za sve, a ne samo za crkvu. Savina borba za autokefalnost crkve u 13. vijeku bila je borba za moć dinastije Nemanjića, a ne za nekakvo opšte narodno pravo na znanje. U 20. vijeku potisnuta je Dositejeva vizija Srbije, a ustoličena je zajednica zasnovana na krvi, tlu i slijepoj poslušnosti klerikalnim autoritetima. 

Što nas dovodi do zaključka da su nedavne izjave crkvenih i državnih "velikodostojnika" o nekakvom masovnom doprinosu srpske crkve nauci i obrazovanju teške laži. Kritička istoriografija potvrđuje da crkva kroz vijekove nije imala skoro pa nikakvu ulogu u opismenjavanju širih narodnih masa, niti je to bio njen cilj. Kroz čitav srednji vijek i period osmanske vlasti, pismenost je u crkvenim krugovima bila strogo zatvorena vještina, a monasi i sveštenici su se opismenjavali isključivo radi prepisivanja bogoslužbenih knjiga i obavljanja vjerskih obreda. Crkva nije osnivala škole za narod, koji je vjekovima ostajao 100 % nepismen, a crkvena elita je smatrala da narodu i ne treba znanje mimo osnovnih religijskih dogmi i straha od Boga. 

Kada se u 18. i 19. vijeku na prostorima prije svega Vojvodine pa onda kasnije i Srbije konačno javljaju prve ideje o stvarnom narodnom prosvjećivanju, upravo je crkva bila glavna kočnica napretka. Kada je Dositej zatražio da se novac umjesto na manastire troši na otvaranje narodnih škola i kupovinu knjiga ("Knjige, braćo, knjige, a ne zvona i praporce"), crkveni vrh ga je proglasio jeretikom, bezbožnikom i izdajnikom. Kada je Vuk Karadžić započeo reformu jezika kako bi ga učinio razumljivim običnom narodu, crkva je vodila decenijski rat protiv njega. Branila je svoj arhaični slavenosrpski jezik koji niko u narodu nije razumio, jer je kroz nerazumljiv jezik održavala svoj monopol na "istinu". 

U 19. vijeku crkva se žestoko protivila odvajanju školstva od crkve. Mitropoliti i sveštenici su se borili protiv uvođenja prirodnih nauka, geografije i istorije u škole, zahtijevajući da se djeca uče isključivo crkvenom pojanju, molitvama i vjeronauci. Prve stvarne škole, gimnazije i Veliku školu (kasnije Univerzitet) u Srbiji osnovala je svjetovna država, često u direktnom sukobu sa konzervativnim crkvenim vrhom, koji je u nauci vidio opasnost po svoj uticaj. 

Sve u svemu, uloga crkve kroz vijekove bila je očuvanje vjerskog identiteta, tradicije i staleških interesa, a ne prosvjećivanje. Pravo prosvjećivanje – koje podrazumijeva pismenost, nauku, razum i kritičko mišljenje – na Balkanu je pobijedilo uprkos crkvi, a ne zahvaljujući njoj. 

Upravo je jezivo, kao što ste i sami primijetili, koliko ove priče iz istorije podsjećaju na današnju Srbiju! 

Pa je onda i logično da sada, u dubokom 21. vijeku, u Srbiji imamo "Memorandum o osnivanju univerziteta Sveti Sava". Riječ je, naravno, o kršenju ustavnog načela sekularnosti, jer je Srbija definisana kao svjetovna država u kojoj su crkve i vjerske zajednice odvojene od države. Direktno učešće Vlade u osnivanju crkvenog univerziteta je brisanje te granice i formalizovanje srednjovjekovne "simfonije" države i crkve. Riječ je, svakako, i o favorizovanju jedne vjerske zajednice, jer država ovim činom privileguje SPC, čime se krši princip ravnopravnosti svih građana i vjerskih grupa. 

Dodatno, riječ je o nastavku ugrožavanja autonomije visokog obrazovanja. Nauka se zasniva na skepticizmu i preispitivanju, dok se religija oslanja na dogmu i autoritet. Postavlja se logično pitanje da li će država imati uticaj na vjerske predmete ili će crkva uticati na svjetovne programe, poput medicine i prava? Hoće li se na medicinskom fakultetu u okviru ovog univerziteta učiti dogmatski pristupi koji ugrožavaju reproduktivna prava žena (poput prava na abortus) ili će pravni fakultet ignorisati savremene standarde ljudskih prava u ime vjerskog morala? 

Ko će to finansirati? Građani Srbije, bez obzira na njihovu religijsku (ne)pripadnost. Državni resursi se ulažu u novi, paralelni prosvjetni sistem dok postojeći državni univerziteti i škole trpe nedostatak sredstava, policijsku represiju i neprestane kampanje targetiranja pobunjenih studenata i profesora. 

Dok Evropa poznaje modele gdje država finansira teološke fakultete (Njemačka) ili gdje crkva osniva sopstvene kompletne univerzitete (Poljska), model izmišljen u Srbiji u kom država i crkva zajedno prave novi multidisciplinarni univerzitet predstavlja "jedinstven" i rigidan oblik institucionalne simbioze, koji je bliži istorijskim predmodernim konceptima nego savremenoj evropskoj praksi u oblasti visokog obrazovanja. 

Ali, nije to čak ni povratak u srednji vijek! Koncept po kojem se osniva Univerzitet "Sveti Sava" suštinski je suprotan istorijskim principima na kojima su nastali prvi evropski univerziteti, počevši od Univerziteta u Bolonji (1088). Univerzitet u Bolonji nije osnovao nikakav savez kralja i crkve, već sami studenti kao vrstu esnafa ili udruženja (universitas) kako bi se zaštitili od samovolje lokalnih svjetovnih i crkvenih vlasti. Model Univerziteta "Sveti Sava" postavljen je odozgo na dole (od strane političke i vjerske elite), što je direktna antiteza bolonjskoj autonomiji i ideji o slobodnom udruživanju naučnika.  Srednjovjekovni univerziteti na Zapadu nisu nastali da bi "baštinili nacionalizam" ili sprovodili ideološku simfoniju. Nastali su jer je društvu u razvoju bio očajnički potreban obrazovani kadar – prije svega pravnici za administraciju, ljekari, računovođe. 

Kada se zvaničnici danas pozivaju na to da su "monaške ćelije bile prve učionice", oni opisuju rani srednji vijek. Međutim, univerziteti su nastali upravo onda kada su te skromne manastirske škole postale tijesne za slobodan razvoj nauke i kada je društvo evoluiralo izvan isključivog crkvenog tutorstva. Zato je pokušaj institucijalnog spajanja Vlade i Patrijaršije u upravljanju jednim savremenim multidisciplinarnim univerzitetom zapravo čist anahronizam – on ne oživljava principe evropskih univerziteta, već ih okreće unazad. 

Nema nikakve sumnje u to da je riječ o nastavku pokušaja slabljenja državnih univerziteta. Osnivanjem, kako su ga cinici nazvali, "Univerziteta SS" državni resursi preusmjeravaju se kako bi se oslabio autonomni akademski prostor, koji je izvor kritičke misli i studentskih protesta. SPC dakle želi potpunu kontrolu nad obrazovanjem, a novi univerzitet liči na "crkvenu varijantu Akademije mladih lidera SNS-a", odnosno platformu za političko-ideološku indoktrinaciju. 

Ili možda za obuku za spaljivanje savremenih "bogumila" u liku i djelu pobunjene Srbije.

* * *

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba.