Lavić i Hadžidedić: Zašto Bosnu i Hercegovinu drže izvan Evropske unije već decenijama?

Pitanje dugotrajnog zadržavanja Bosne i Hercegovine izvan punopravnog članstva u Evropskoj uniji ne može se objasniti samo tehničkim formulacijama o "sporim reformama" i "nedovoljnoj usklađenosti sa evropskom pravnom tradicijom". Iza birokratskog jezika kriju se dublje strukturalne, historijske, geopolitičke i civilizacijske dimenzije.

Pišu: Prof. dr. Senadin Lavić i Prof. dr. Zlatko Hadžidedić*, za Radiosarajevo.ba

Zvanični narativ EU insistira na unutrašnjoj neefikasnosti države. Međutim, logično je postaviti pitanje: da li je ta neefikasnost uzrok ili posljedica jednog šireg političkog okvira uspostavljenog nakon rata? U tom smislu, treba razmotriti nekoliko scenarija koji nude različita, ali međusobno povezana objašnjenja.

Trending

Federacija BiH pred zabranom fizičkog kažnjavanja djece: Usvojena inicijativa Vildane Bešlije

Scenarij I: Kontrolirana ovisnost bez formalne promjene granica

Prema prvom scenariju, cilj dugotrajnog institucionalnog iscrpljivanja Bosne i Hercegovine jeste učvršćivanje posredne kontrole susjednih država — Srbije i Hrvatske — nad njenom teritorijom i političkim procesima.

U ovom okviru, međunarodno priznate granice ostaju netaknute, čime se izbjegava presedan promjene granica u Evropi, što bi potencijalno moglo destabilizirati čitav kontinent. Međutim, suštinska kontrola nad unutrašnjim političkim odlukama i strateškim pravcima kretanja države ostvaruje se kroz entitetske mehanizme, paralelne specijalne veze, političku i ekonomsku zavisnost te koordinirane blokade unutar institucija.

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

Omjer 49% i 51%, uspostavljen Dejtonskim mirovnim sporazumom, u tom kontekstu predstavlja više od administrativne raspodjele teritorije — on postaje trajni instrument geopolitičkog utjecaja. Formalno jedinstvena država, ali faktički podijeljena na sfere utjecaja, ostaje trajno izložena vanjskim centrima moći. Na taj način Bosna je vrlo ranjiva.

Takav model omogućava susjednim državama da ostvaruju dugoročni utjecaj bez formalne aneksije, dok Bosna i Hercegovina ostaje u stanju političke paralize i strukturalne ovisnosti.

Scenarij II: Dovršetak ratnog cilja podjele

Drugi scenarij polazi od pretpostavke da ratni cilj podjele Bosne i Hercegovine nikada nije napušten, već samo zamrznut. U tom kontekstu često se spominje susret u Karađorđevu, 1991. godine, na kojem su se sastali Slobodan Milošević i Franjo Tuđman. Taj susret u kolektivnoj memoriji simbolizira ideju dogovorne podjele Bosne i Hercegovine, iako ima indicija da su nekadašnji komunistički rukovodioci u Srbiji i Hrvatskoj detaljno razgovarali o podjeli Bosne i Hercegovine čak deset godina prije Karađorđeva.

Ako se rat može posmatrati kao pokušaj teritorijalnog prekrajanja, onda se postratni period može tumačiti kao faza konsolidacije ostvarenih rezultata. Vrijeme koje prolazi bez suštinske evropske integracije daje prostor Srbiji i Hrvatskoj da kroz institucionalne i političke mehanizme učvrste pozicije stečene tokom rata. Zato Srbija i Hrvatska aktivno finansiraju dijelove Bosne i Hercegovine, brojne općine i gradove, gdje su njihovi klijenti ili sunarodnjaci brojni i ulažu u izgradnju infrastrukture, škola, bolnica, obdaništa, univerziteta, studentskih domova, kulturnih centara kako bi se dramatično i detaljno sprovela etnicizacija bosanske teritorije koja je u ratu poklopljena vojnički s ciljem njezinog otcjepljenja i pripajanja ovim državama.

U tom svjetlu, blokade reformi i stalno insistiranje na etničkim ekskluzivitetima ne predstavljaju tek unutrašnji problem, već potencijalni instrument postupnog slabljenja državnog jedinstva. Na putu ka formalnoj aneksiji dijelova Bosne i Hercegovine nalazi se postupno pražnjenje državnog suvereniteta.

Scenarij III: Sistematsko slabljenje bošnjačkog faktora

Treći scenarij ide dalje, predviđajući da dugotrajna destabilizacija ima za cilj političko i demografsko slabljenje bošnjačkog stanovništva. Ovdje se radi o procesu tihe erozije: ekonomska stagnacija, tiha pauperizacija, masovno iseljavanje mladih i obrazovanih ljudi, institucionalna blokada i osjećaj trajne nesigurnosti i beznađa.

Treba uzeti u obzir činjenicu da su pojedini zapadni centri moći, uključujući prvenstveno diplomatske i obavještajne strukture iz Velike Britanije, tokom i nakon rata često oblikovali rješenja nepovoljna za dugoročnu održivost Bosne i Hercegovine kao suverene države. Vjerovatni cilj je bio da demografski pad bošnjačkog stanovništva i njegovo kontinuirano iseljavanje dramatično izmijene etno-religijsku strukturu populacije, te da dovedu do "trajnog reduciranja muslimanskog faktora" na Balkanu.

Scenarij IV: Evropska unija i "dejtonski paradoks"

Četvrti scenarij manje polazi od teorije namjerne blokade, a više od institucionalne nemoći same Evropske unije. U protekloj deceniji Evropska unija se suočava s nizom unutrašnjih izazova: institucionalnim napetostima, ekonomskim razlikama među članicama i sigurnosnim prijetnjama na svojim granicama.

U takvim okolnostima, integracija države s izuzetno složenim ustavnim poretkom može se smatrati političkim rizikom. Mirovni sporazum postignut u Dejtonu 1995. godine zaustavio je rat, ali je istovremeno institucionalizirao etničke teritorije i višeslojnu strukturu vlasti.

Evropska unija počiva na pretpostavci funkcionalne državnosti i jedinstvene pravne hijerarhije. Bosna i Hercegovina, međutim, ima sistem u kojem je donošenje odluka fragmentirano, a etnički veto postaje sredstvo političke blokade i paralize sistema. Time nastaje paradoks: država mora provesti reforme kako bi ušla u EU, ali ustavna arhitektura onemogućava te reforme. Tako se država Bosna i Hercegovina pokazuje kao jedan samourušavajući ili, drugim riječima, autodestruktivni poredak koji antibosanskim snagama daje mogućnost trajne opstrukcije i ometanja uspostave poretka, civilnog sekularnog društva i vladavine prava.

Scenarij V: Strukturalna posljedica spuštanja suvereniteta

Peti scenarij problem sagledava kao dublju strukturalnu posljedicu procesa započetog još u februaru 1992. godine kroz Lisabonske pregovore. Tada je, navodno u pokušaju da se spriječi rat, suverenitet Bosne i Hercegovine počeo biti redefiniran kao zbir suvereniteta etničkih kolektiviteta. U stvarnosti, rat je predstavljao upravo implementaciju teritorijalne podjele BiH po etničkom principu, koju su u Lisabonu nametnuli predstavnici tadašnje Evropske zajednice, Lord Carrington i Jose Cutileiro.

Dejton je tu logiku finalizirao: etničke grupe postaju primarni nosioci političkog legitimiteta, dok građanin kao pojedinac ostaje sekundaran. Teritorija se tretira kao ekskluzivni prostor etničke vlasti, a političko predstavljanje postaje vezano isključivo za etničku pripadnost.

Takav model proizvodi trajnu nestabilnost. Etnopolitičke elite imaju interes da održavaju napetost i blokadu jer im to omogućava zadržavanje moći. Sistem koji je možda bio funkcionalan kompromis za zaustavljanje rata postaje prepreka izgradnji funkcionalne države. Etnopolitika ne može više biti politička matrica za organizaciju države i političkog sistema jer vodi u nove konflikte.

Scenarij VI: Suprotan smjer kao jedina alternativa

Bez obzira na to koji od navedenih scenarija se pokaže bližim istini, jedno ostaje jasno: Bosna i Hercegovina ne može ostvariti stabilnu budućnost unutar političke paradigme etničke teritorijalizacije.

Ako želi osigurati vlastitu slobodu i dugoročnu održivost, država mora krenuti suprotnim smjerom — od etničkog ka građanskom principu, od teritorijalne podjele ka funkcionalnoj integraciji, od kolektivne isključivosti ka univerzalnoj jednakosti individualnih prava.

To podrazumijeva redefiniciju suvereniteta: suverenitet ne može pripadati etničkim grupama koje "zaposjedaju" teritoriju  — što je pravo koje im je dodijeljeno u Lisabonu i ozvaničeno u Dejtonu — već građanima kao političkoj zajednici. Evropska unija, uprkos svim svojim slabostima, zasniva se upravo na takvom konceptu. Tribalistički model politike na pripada savremenoj Evropi.

Bosna i Hercegovina se, stoga, nalazi pred historijskim izborom i odlukom. Ili će ostati zarobljena u modelu koji je prouzrokovao rat i nagradio agresiju, ili će kroz unutrašnju transformaciju vratiti suverenitet građanima i time otvoriti realnu mogućnost evropske integracije.

U suprotnom, ostat će trajno zaglavljena između formalnog međunarodnog priznanja i stvarne političke nemoći — država čije granice postoje na karti Evrope, ali čija budućnost zavisi od tuđih kalkulacija više nego od vlastite političke volje.

* Prof. dr. Senadin Lavić, profesor Fakulteta političkih nauka u Sarajevu;

Dr Zlatko Hadžidedić, stručnjak za međunarodne odnose, političku teoriju i teoriju nacionalizma. Direktor je u Center for Nationalism Studies;

* * *

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba