Savez kolumnista | Grenland, Bosna i Hercegovina i Evropa: Rat, mir i ono što ih najviše spaja

Ovaj tekst ne polazi od iluzija o tome kako bi američka ili evropska politika trebala izgledati u idealnom svijetu. Još manje se rukovodi moralnim očekivanjima. On polazi od svijeta kakav on danas zaista jeste. U tom svijetu realpolitike, interes i gola sila ostaju jedina stvarna valuta. Principi se prizivaju samo dok ne smetaju brutalnoj moći.

Piše: Emir Hadžikadunić, za portal Radiosarajevo.ba

Grenland, Evropa i Bosna i Hercegovina na prvi pogled gotovo da nemaju nikakvih dodirnih tačaka.

U klasičnoj geopolitičkoj optici, Grenland se nalazi izvan sfere rimlanda, obalnog euroazijskog pojasa koji obuhvata Zapadnu i Južnu Evropu, a koji je američki geopolitičar Nicholas Spykman smatrao ključnim prostorom za kontrolu euroazijskog kontinenta.

Geopolitička logika Grenlanda, međutim, slijedi sasvim drugačiju mapu: ona je vezana za Arktik i sjeverni Atlantik, za strateški pomorski choke point GIUK (Grenland-Island-UK), ali i za zračni i svemirski prostor od presudne važnosti, u scenariju globalnog rata, za interkontinentalne rakete i sisteme ranog upozorenja koji odlučuju o minutama, a time i o sudbini svijeta.

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

Istovremeno, Grenland predstavlja anomaliju u međunarodnom sistemu. Iako se, poput Foklandskih otoka, nalazi u zapadnoj (američkoj) hemisferi, formalno je pod suverenitetom evropske države, Danske. Ta anomalija posebno dolazi do izražaja u kontekstu američke Monroeove doktrine iz 1823. godine, koja u vrijeme svog nastanka nije dopuštala vojno prisustvo evropskih sila u zapadnoj hemisferi. Sjedinjene Države tolerisale su ovu anomaliju, ali je nikada nisu ignorisale. Prvi ozbiljni pokušaji da se pitanje Grenlanda riješi kupovinom javljaju se već nakon 1867. godine, kada je kupovina Aljaske otvorila novu američku stratešku logiku prema Arktiku.

Ipak, Grenland, Evropu i Bosnu i Hercegovinu povezuju dvije ključne tačke. Prva je jednostavna, ali politički neugodna: ograničeni vojni suverenitet.

Ograničeni vojni suverenitet kao prva dodirna tačka

Tokom Hladnog rata Danska nije bila vojno sposobna sama braniti Grenland bez Sjedinjenih Država. Ta se činjenica nije promijenila ni danas. Danska nema moć da zaštiti Grenland od potencijalnih prijetnji drugih arktičkih velikih sila, poput Rusije, ali ni od američke vojne intervencije ukoliko bi Washington odlučio djelovati jednostrano. U praksi, Sjedinjene Države su imale ili još uvijek imaju de facto vojni suverenitet nad Grenlandom, dok je de jure suverenitet formalno zadržan u rukama Danske. Sporazum Danske i SAD-a o američkom vojnom prisustvu na Grenlandu iz 1951, uključujući bazu Thule (Pituffik Space Base), ključnu za kontrolu sjevernog Atlantika i sisteme ranog upozorenja, formalizirao je ono što je strateška realnost odavno potvrdila. Danski suverenitet nad Grenlandom postoji, ali u oblasti sigurnosti i odbrane njena stvarna sloboda odlučivanja ostaje uvjetovana interesima i strateškim prioritetima Sjedinjenih Država.

Slična logika važi i za Evropu, barem onu okupljenu pod sistemom kolektivne sigurnosti NATO-a. Tokom Hladnog rata države Zapadne Evrope, od Italije do Njemačke, nisu mogle same braniti svoje granice od Sovjetskog Saveza. Američko vojno prisustvo, regulirano bilateralnim sporazumima i multilateralnim obavezama unutar NATO-a, stvorilo je odnos koji je prihvaćen dobrovoljno, ali i iz nužde. Taj aranžman omogućio je Evropi ekonomski prosperitet i duboku integraciju, ali istovremeno blokirao razvoj stvarne evropske odbrambene autonomije. Zato su evropske ekonomske i političke integracije relativno uspjele, dok su pokušaji zajedničke odbrane redovno ostajali nedovršeni ili simbolični.

Danas, strah evropskih država od mogućeg američkog povlačenja ponovo razotkriva tu strukturalnu slabost. Iako formalno suverene, Njemačka, Poljska, Italija, baltičke zemlje i druge članice imaju ograničen vojni suverenitet zbog odsustva vlastitih ili evropskih odbrambenih kapaciteta. Njihova stvarna sposobnost odbrane od ruske prijetnje uveliko zavisi od američkih garancija. I dok Sjedinjene Države osiguravaju evropsku sigurnost, bilo direktno ili kroz NATO, one istovremeno određuju geostrateške granice evropske politike.

Francuski predsjednik Charles de Gaulle na ovu je anomaliju upozoravao još 1950-ih i 1960-ih, ističući da Evropa ne može biti suverena ako ne može sama garantirati vlastitu sigurnost. Taj glas Francuske uglavnom je ostao usamljen, a Evropa od tada nikada nije u potpunosti izašla iz kruga svoje strateške ovisnosti.

Postdejtonska Bosna i Hercegovina predstavlja treći, možda i najosjetljiviji primjer iste logike, kako formalni suverenitet koegzistira sa stvarnom zavisnošću od vanjskih sila, prije svega Sjedinjenih Država. Formalno suverena, ali institucionalno fragmentirana, država ima ograničen vojni suverenitet zbog dugotrajnog prisustva stranih trupa koje garantuju mir prema Dejtonskom sporazumu: od NATO-ovih misija IFOR-a i SFOR-a do današnje misije EUFOR-a. Taj međunarodni okvir omogućio je stabilizaciju i postratni oporavak, ali je istovremeno učvrstio zavisnost države od vanjskih aktera, prije svega Sjedinjenih Država.

Bosna i Hercegovina danas nema punu sposobnost da samostalno zaštiti teritorij ili donosi neovisne odluke u oblasti odbrane i sigurnosti, baš kao što to u širem kontekstu nemaju ni evropske države. Ta ovisnost dodatno je produbljena unutrašnjim blokadama, posebno djelovanjem političkih struktura u entitetu Republika Srpska, koje sistematski podrivaju razvoj Oružanih snaga BiH kroz budžetska i druga ograničenja. U takvim okolnostima, međunarodni sigurnosni okvir u BiH ne djeluje više kao privremena mjera, već kao nužna zaštita od povratka u anarhično, preddejtonsko stanje.

U sva tri slučaja, Grenlandu, Evropi i Bosni i Hercegovini, američke sigurnosne garancije nisu tek poželjne; one su neophodne. Danska bez Sjedinjenih Država ne može sama garantirati sigurnost Grenlanda i zato ne samo da tolerira, nego i aktivno traži veće američko prisustvo, zadržavajući pritom nominalni suverenitet nad tim teritorijem. Evropske države, s druge strane, strahuju da bi Washington mogao smanjiti svoje sigurnosne obaveze ili se čak povući s kontinenta. Bez dubokih i dugoročnih reformi, Evropa još uvijek nije u stanju sama garantovati vlastitu odbranu. Bosna i Hercegovina odražava istu, ogoljenu realnost: američke garancije i prisustvo stranih trupa i dalje su ključni oslonac mira i stabilnosti.

U tom trouglu pojavljuje se njihova stvarna poveznica, NATO i pitanje njegove budućnosti.

NATO kao druga dodirna tačka

Iako su administracije Trumana i Eisenhowera nudile Danskoj kupovinu Grenlanda 1946. i 1955., Sjedinjene Države su tokom Hladnog rata tolerisale anomaliju Grenlanda zahvaljujući dobrim odnosima sa evropskim saveznicima unutar NATO-a. Nakon Hladnog rata, dok je američka globalna dominacija bila neupitna, a NATO se širio na istok Evrope, takva pragmatična fleksibilnost ostala je i dalje korisna.

Danas, u svjetlu novih geopolitičkih realnosti i okvira iz nedavno objavljene Nacionalne strategije sigurnosti SAD-a, američka vanjska i sigurnosna politika vraća se svojoj hemisferi, principima balansa moći i Monroeove doktrine.

Na tim valovima realpolitike, Sjedinjene Države smatraju da anomalije poput Grenlanda moraju biti "riješene", i po potrebi silom, čak i na štetu evropskih saveznika. Takav scenarij nije samo moguć, on je sve izvjesniji, i upravo otvara goruće pitanje: šta se događa s NATO-om kada jedna članica vojno preuzme teritorij druge upotrebom sile?

Time sudbina NATO saveza postaje središnja tačka koja povezuje Grenland, Evropu i Bosnu i Hercegovinu, otvarajući pitanje kuda ide euroatlantski sistem sigurnosti nakon američke invazije na Grenland.

Četriri scenarija

Bez pretenzija da dajem konačne odgovore, mogu se razmotriti četiri moguće opcije.

Prva opcija predviđa raspad NATO-a i izgradnju novog evropskog odbrambenog mehanizma, po uzoru na De Gaullove ideje o autonomnoj evropskoj odbrani. Evropa bi tada pokazala kičmu i povratila svoj vojni suverenitet. Takav manevar, međutim, vjerojatno bi bio opstruiran od strane Sjedinjenih Država, u savezu s proameričkim državama na istoku Evrope, jer bi otvorio prostor za evropsku stratešku samostalnost prema Kini i Rusiji. Americi jednostavno više odgovara Evropa u podređenoj ulozi, dok Poljskoj i baltičkim državama američke sigurnosne garancije vrijede više od evropskih. I mada je izbor između Evrope i SAD-a težak, BiH bi se, zbog svoje geografije, najvjerojatnije prilagodila novim okolnostima i priključila novom evropskom sistemu kolektivne sigurnosti. U odsustvu američke reakcije, druga opcija praktično joj ne bi bila dostupna. Međutim, osim oslanjanja na kakav god sistem kolektivne sigurnosti opstane, morala bi razmišljati i u kategorijama vlastite, nacionalne sigurnosti. Iskreni prijatelji tada postaju strateški izbor.

Druga opcija polazi od pretpostavke da bi ključne evropske sile, Francuska, Njemačka i Italija, razočarane američkim postupcima, u odsustvu sveevropskog jedinstva, mogle pokušati izgraditi vlastiti evropski odbrambeni mehanizam. Ni takva inicijativa ne bi bila po volji Washingtonu. SAD bi nastojao obesmisliti njihov plan, posebno u svjetlu sve većeg nepovjerenja američke administracije prema namjerama evropskih država, što je nedavno naglašeno u Nacionalnoj strategiji sigurnosti SAD-a. Ipak, savez nekoliko moćnih evropskih država teško je u potpunosti zaustaviti.

U takvom scenariju, BiH bi možda imala nešto više izbora: prikloniti se evropskom jezgru, održavati što bliže odnose sa Sjedinjenim Državama, ukoliko bi one uopće bile zainteresirane, ili pokušati graditi regionalne sigurnosne aranžmane. I ovdje važi pravilo kao u prethodnom scenariju. Osim oslanjanja na kakav god sistem kolektivne sigurnosti opstane, Bosna i Hercegovina morala bi razmišljati i u kategorijama vlastite nacionalne sigurnosti, računajući na provjerene saveznike i strateške partnere.

Treća, najrealnija opcija podrazumijeva da Evropa "proguta žabu" i prihvati novu geopolitičku realnost: Grenland više nije danski, a strateški status evropskih država postaje još više podređen i simbolično ponižen. NATO bi u tom slučaju opstao, ali njegova struktura i hijerarhija moći još jasnije bi odražavale dominaciju Sjedinjenih Država. BiH bi se prilagodila evropskom izboru i novim okolnostima američko-evropskih odnosa.

Četvrta opcija predviđa Evropu bez NATO-a ili vlastitog sistema kolektivne odbrane, Evropu kakvu više ne bismo prepoznavali, kakvu priželjkuje Rusija. Bila bi to Evropa podijeljenih sfera utjecaja, nalik mračnom dobu pred Prvi svjetski rat, u kojoj dominira anarhična politika balansa moći i suverenistički desničarski nacionalizam. Francuska bi ponovo strepila od Njemačke, a Njemačka od Francuske. To je najcrnji mogući scenarij za evropski kontinent.

U takvom svijetu, Bosni i Hercegovini ne bi preostalo ništa osim da se osloni sama na sebe: bez iluzija o kolektivnoj sigurnosti, bez vanjskih garancija. Vlastiti resursi, kapaciteti i provjereni prijatelji i saveznici postaju jedina valuta za opstanak države i naroda.

* * *

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba

O autoru

Prof. dr. Emir Hadžikadunić je doktorirao u oblasti međunarodnih odnosa, magistrirao Ljudska prava i demokratiju u okviru regionalnog interdisciplinarnog programa Univerziteta u Sarajevu/ Univerziteta u Bolonji, a diplomirao je Komunikologiju na Međunarodnom islamskom univerzitetu u Kuala Lumpuru. Napisao knjige Od Dejtona do Brisela (2005) i Zašto Iran (2013). Obnašao dužnost ambasadora BiH u Iranu i Maleziji. Angažiran je na SSST-u.