Intervju | Sonja Biserko: "Savezništvo Čovića i Dodika vodi ka pokušaju uspostave trećeg entiteta"

Strategija međunarodne zajednice prema Zapadnom Balkanu više liči na upravljanje krizom nego na jasnu političku viziju regiona. Dosadašnje strategije pokazale su se neubjedljivim, uz očiti nedostatak dugoročne perspektive. Otvoreni Balkan faktički je zamro, dok Berlinski proces gubi politički zamah koji je imao na početku.

Razgovarala: Tamara Nikčević, za Radiosarajevo.ba

Napušten je i koncept prijema regiona 'u paketu', jer su nove međunarodne okolnosti pred Evropsku uniju postavile drugačije prioritete. Danas se ozbiljnije govori samo o članstvu Crne Gore u EU, dok ostale zemlje ostaju zarobljene između unutrašnjih kriza i geopolitičkih kalkulacija. U međuvremenu, EU je uložila 6,5 milijardi eura u Razvojni plan za Zapadni Balkan, što predstavlja svojevrsnu zamjenu za politiku proširenja.

Trending

Eskalacija nakon sedmica mira: Emirati tvrde da su presreli dva drona iz Irana

Ovako politiku EU prema regionu komentariše predsjednica Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji Sonja Biserko. Prema njenim riječima, odnos Brisela prema Zapadnom Balkanu oslikava stanje unutar same EU.

"Rat u Ukrajini temeljno je promijenio evropsku bezbjednosnu arhitekturu, pa su danas prioriteti bezbjednost, energetika i odnos sa Rusijom. Balkan se posmatra prvenstveno kroz prizmu bezbjednosti, dok su demokratizacija i integracija potisnute u drugi plan. To se posebno odnosi na Srbiju", kaže Sonja Biserko.

Radiosarajevo.ba: U kojem smislu?

BISERKO: Iako Brisel pažljivo prati situaciju, i dalje prevladava logika "stabilokratije", odnosno tolerisanje autoritarne vlasti zarad očuvanja stabilnosti. S obzirom na geostrateški položaj Srbije i njenu nedefinisanu spoljnopolitičku orijentaciju, politika EU prema Beogradu izrazito je pragmatična: tolerisanje unutrašnje autoritarnosti povezano je, naime, sa pitanjem Kosova, migracija i regionalne stabilnosti.

Prije 2 dana

Tako je govorio fra Ivo Marković: Prave Hrvate šizofrenim, vode politiku da Bosna nije naša zemlja

Nažalost, mislim da ne postoji koherentna strategija EU prema Zapadnom Balkanu, što region drži u trajnom stanju političke i bezbjednosne krize. Ipak, strah od ruskog uticaja, mogućnost destabilizacije, migrantski tokovi i energetski koridori i dalje EU vezuju za region. Zato ona ostaje duboko prisutna - i finansijski i politički, ali bez jasne vizije budućnosti Zapadnog Balkana.

BiH kao "problematičan slučaj"

Radiosarajevo.ba: Pored Crne Gore, Brisel pominje i Albaniju kao moguću članicu EU. Koliko je realno da region zaista bude dio procesa proširenja?

BISERKO: Prvo, politika proširenja podrazumijeva model diferencirane integracije — svaka država pojedinačno, dok članstvo Crne Gore i Albanije postaje geopolitički prioritet EU, koji bi trebalo da pokaže da evropska perspektiva za Zapadni Balkan nije mrtva.

Crna Gora je najdalje odmakla u pregovorima i njena glavna prednost je odsustvo otvorenih teritorijalnih sporova, kao i relativni politički konsenzus o evropskom putu, uprkos dubokim unutrašnjim polarizacijama. Ipak, problemi u oblasti vladavine prava, politička nestabilnost i institucionalna slabost ozbiljno usporavaju proces pristupanja.

Albanija je dugo bila blokirana, jer su pojedine članice EU imale rezervu zbog problema korupcije i organizovanog kriminala. Međutim, nakon rata u Ukrajini, Brisel Albaniju vidi kao lojalnog NATO partnera i relativno stabilnog regionalnog aktera. I problemi Tirane su organizovani kriminal, korupcija, emigracija stanovništva i slabe institucije. Za ostatak regiona situacija je znatno komplikovanija.

BiH izgubila američki bezbjednosni kišobran

Radiosarajevo.ba: Zašto?

BISERKO: Kao što znate, Srbija je formalno opredijeljena za članstvo u EU, ali se suštinski sve više udaljava od evropskih standarda u oblasti demokratije, medijskih sloboda i vladavine prava. Dodatni problem predstavljaju odnos prema Rusiji i neriješeno pitanje Kosova.

Bosna i Hercegovina je najproblematičniji slučaj u regionu; tim prije što je suočena sa dubokom institucionalnom paralizom, stalnim osporavanjem državnosti, ali i činjenicom da je u velikoj mjeri izgubila američki bezbjednosni kišobran.

Sjeverna Makedonija je vjerovatno najveća žrtva politike proširenja. Nakon višegodišnjih blokada i bolnih ustupaka, uključujući promjenu imena države, povjerenje građana u EU ozbiljno je narušeno. Posle grčkog veta, uslijedila su nova uslovljavanja iz Bugarske, što je pokazalo da, čak i kada država formalno ispunjava zahtjeve, proces može ostati talac bilateralnih sporova unutar same EU.

Sjenka nad Balkanom

Radiosarajevo.ba: Kako se odnosi SAD i Evrope reflektuju na stabilnost Zapadnog Balkana?

BISERKO: Uprkos svemu, ti odnosi su ključni faktor stabilnosti Zapadnog Balkana. Nažalost, oni više nisu ni tako koordinisani, ni tako strateški usmjereni kao tokom devedesetih i ranih dvijehiljaditih, kada je postojao relativno jedinstven transatlantski pristup zasnovan na stabilizaciji regiona, zaustavljanju konflikata i postepenoj integraciji u evroatlantske strukture.

Evropa je opterećena sopstvenim krizama — ratom u Ukrajini, ekonomskom stagnacijom, migracijama i rastom desnog populizma. Dodatni problem predstavlja i negativan odnos Donalda Trampa prema EU kao političkom projektu, kao i njegova podrška krajnje konzervativnim snagama prisutnim širom evropskih država. Istovremeno, pažnja SAD je prije svega usmjerena na globalno rivalstvo sa Kinom i odnos sa Rusijom. Zapadni Balkan više nije prioritet ni za Vašington ni za Brisel, osim u mjeri u kojoj može uticati na regionalnu stabilnost ili proizvesti novu destabilizaciju.

Radiosarajevo.ba: Kakve su posljedice?

BISERKO: Prije svega izrazita ranjivost regiona. U odsustvu jasnog i koordinisanog transatlantskog angažmana, lokalni autoritarni lideri koriste prostor za balansiranje između različitih centara moći; proizvode krize, a geopolitičke tenzije pretvaraju u instrument unutrašnje legitimacije.

To se posebno vidi u odnosu prema Srbiji, koju i EU i SAD često posmatraju prije svega kao faktor regionalne stabilnosti, čak i po cijenu tolerisanja demokratskog nazadovanja. Istovremeno, postoje i određene razlike između američkog i evropskog pristupa regionu.

Radiosarajevo.ba: Koje?

BISERKO: Još nije sasvim jasno koji su dugoročni prioriteti SAD na Balkanu, ali je jasno da Vašington region posmatra kao strateški važan prostor, posebno kada je riječ o podršci Kosovu i njegovom članstvu u NATO. Sa druge strane, EU formalno insistira na reformama, vladavini prava i usklađivanju sa evropskim standardima, ali bez autoriteta i moći kakvu je, kažem, imala prije deceniju, dvije.

Kako je region izgubio jasnu evropsku perspektivu i kontinuirani angažman Zapada, demokratske institucije su slabile, društva su duboko polarizovana, a neriješena pitanja iz devedesetih ostala su otvorena.

Drugim riječima, održava se mir, ali ne i održiva politička transformacija. Mogući razlaz između SAD i Evrope nadvija se kao dodatna sjenka nad Balkanom, koji postaje prostor intenzivnijeg geopolitičkog nadmetanja. Promjene u međunarodnim odnosima Balkan čine izuzetno ranjivim, posebno što ne postoji regionalna solidarnost, niti svijest da bi samo međusobna saradnja regionu mogla omogućiti da postane subjekt, a ne objekat međunarodne politike.

Zajednički interes BiH i Hrvatske

Radiosarajevo.ba: Politika SAD usmjerena je ka okončanju novog rata na Bliskom istoku, a predsjednik Tramp saveznike bira u odnosu na tu temu. Generalni sekretar NATO Mark Rute kaže da je predsjednik SAD pomenuo mogućnost korišćenja vojne infrastrukture Hrvatske i Crne Gore. Može li to imati uticaja na bezbjednosne prilike u regionu?

BISERKO: Za SAD Balkan ima geostrateški značaj prije svega u kontekstu Bliskog istoka i šire nestabilnosti povezane sa Iranom. U tom okviru, Crna Gora i Hrvatska, kao članice NATO i države sa važnim položajem na Jadranskom moru, imaju poseban značaj za logistiku, transport i nadzor istočnog Mediterana. Važna je i američka inicijativa "Tri mora", koja je nedavno održala sastanak u Dubrovniku.

To što Vašington region posmatra prvenstveno kroz prizmu bezbjednosti, Crnu Goru bi, kao pouzdanog NATO partnera na Jadranu, moglo da ojača. Istovremeno, ovakav razvoj događaja dodatno antagonizuje Srbiju, koja zajedno sa Rusijom nastoji da opstruira prije svega evropsku integraciju Crne Gore, ali i njenu dublju saradnju sa SAD.

Za Srbiju to znači i dalje slabljenje koncepta "srpskog sveta".

Radiosarajevo.ba: Nakon dugo vremena, Hrvatska i BiH zainteresovale su američku administraciju u kontekstu energetske infrastrukture. Mogu li BiH i Hrvatska od toga imati korist?

BISERKO: Ovo interesovanje američke administracije pokazuje da energetika postaje jedno od ključnih geopolitičkih pitanja, ne samo za Zapadni Balkan, nego i za širu stratešku arhitekturu Evrope. Region time dobija novu važnost zbog LNG terminala, gasnih interkonekcija i transportnih koridora, koji bi trebalo da smanje zavisnost od Rusije.

Za SAD je to prije svega geopolitičko pitanje: diversifikacija energetskih izvora i jačanje američkog uticaja kroz podršku alternativnim pravcima snabdevanja. Za Evropsku uniju je to i pitanje energetske stabilnosti i unutrašnje tržišne integracije. Upravo zato između SAD i EU postoje i određene tenzije. Uprkos razlikama, zajednički cilj SAD i EU ostaje da Zapadni Balkan zadrže unutar zapadnog političkog i ekonomskog prostora.

Kao važna energetska tačka, Hrvatska se već pozicionirala kroz LNG terminal na Krku i povezivanje sa srednjoevropskim tržištem, što joj daje dodatnu političku težinu unutar EU i NATO-a. Zagreb očito pokušava da svoju geografsku poziciju pretvori u dugoročni strateški kapital.

Radiosarajevo.ba: A Bosna i Hercegovina?

BISERKO: BiH ima znatno složeniju situaciju, jer je opterećena dubokim unutrašnjim političkim podelama, slabim institucijama i stalnim sporovima oko nadležnosti. Ipak, i BiH i Hrvatska mogu imati značajnu ekonomsku i geopolitičku korist od novih energetskih i infrastrukturnih projekata, ali samo ukoliko se region okrene razvoju, funkcionalnim institucijama i dugoročnoj stabilnosti, umesto stalnim političkim tenzijama i klijentelizmu.

Ruska podrška secesiji

Radiosarajevo.ba: Šta radi Rusija?

BISERKO: Ruski uticaj u regionu dio je šire strategije, koja ima za cilj slabljenje demokratskih društava i potkopavanje evropskog jedinstva. Moskvi svakako ide na ruku mimoilaženje SAD i EU, jer i Rusija i SAD žele razbijanje EU kroz podršku desničarskim grupacijama. Rusija i ljevičarskim. Međutim, razlikuju se interesi SAD i Rusije na Balkanu. Sjetite se da su američke obavještajne agencije u martu ove godine upozorile da Zapadni Balkan ostaje područje pojačanih političkih tenzija i spoljnih uticaja, uz posebno istaknutu ulogu Rusije u destabilizaciji regiona. U izveštaju se navodi da Rusija podstiče nestabilnost između Srbije, koju favorizuje, i Kosova, ali i podržava odvajanje entiteta RS od Bosne i Hercegovine. Jasno je da Rusija ne bi mogla da ostvaruje svoje interese bez oslonca na domaće aktere – kako otvorene, tako i prikrivene - koji djeluju kroz političke strukture, medije, bezbjednosne i ekonomske mreže.

Radiosarajevo.ba: Koliko je Kina prisutna u regionu? Je li njeno prisustvo zaista 'samo ekonomsko'?

BISERKO: Kina je danas jedan od najprisutnijih vanevropskih aktera na Zapadnom Balkanu, a njeno prisustvo odavno više nije samo ekonomsko. Njena strategija zasniva se na dugoročnom vezivanju država regiona kroz velike infrastrukturne projekte – autoputeve, mostove, željeznice, energetiku i industrijska postrojenja. Srbija je u tom smislu postala važan partner Kine u Evropi, posebno kroz inicijativu 'Pojas i put'. Kineske kompanije prisutne su u rudarskom sektoru, proizvodnji čelika, energetici i saobraćajnoj infrastrukturi. 

Međutim, kinesko prisustvo ima i jasnu geopolitičku dimenziju, jer nudi model saradnje bez insistiranja na demokratiji, vladavini prava ili ljudskim pravima, što odgovara autoritarnim tendencijama u regionu. Političke elite upravo žele investiicije bez reformskih uslova kakve postavlja EU, koja je i dalje najveći trgovinski partner i investitor na Zapadnom Balkanu. Takođe, Kina nema političku, kulturnu i institucionalnu ukorijenjenost kakvu ima EU, ali koristi vakuum nastao neizvjesnošću evropskih integracija i sve većom frustracijom u regionu.

Radiosarajevo.ba: Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić najavio je skoru posjetu Kini, dodavši da će se kineski predsjednik uskoro sastati i sa predsjednicima SAD i Rusije. Zašto je Kini Srbija toliko važna?

BISERKO: Vučićeva najava mogućeg susreta kineskog sa američkim i ruskim predsjednicima u kratkom vremenskom okviru nije dio potvrđenog diplomatskog rasporeda, već prije pokazuje način na koji se Vučić pozicionira kao važan međunarodni akter. U geopolitičkom smislu, Kina je sila koja dramatično širi svoj uticaj na svim kontinentima.

Za razliku od Rusije, to ne čini prvenstveno vojnim i teritorijalnim sredstvima, već kroz ekonomsku, kulturnu i generalno "meku moć".

Njeno prisustvo poslednjih godina, posebno nakon ruske agresije na Ukrajinu, predstavlja jednu od najznačajnijih geopolitičkih promjena i na Zapadnom Balkanu. U tom kontekstu, Srbija je jedan od važnih kineskih oslonaca, sa kojom je, kako ističu obje strane, povezuje "čelično prijateljstvo". Pored toga, Kina kontroliše proizvodnju i izvoz strateških sirovina, uključujući bakar, zlato i čelik. Za sada se čini da Beograd ne prepoznaje potencijalne rizike kreditne zavisnosti, koja bi se u budućnosti mogla pokazati kao 'dužnička zamka'.

Srbija je otvorena za kineske investicije, skupe kredite i infrastrukturne projekte. Može se reći da je za Kinu Srbija važan čvor ka tržištu EU.

Radiosarajevo.ba: Kao do juče Mađarska Viktora Orbana?

BISERKO: Možda čak i više. Uz sve intenzivniju vojnu saradnju, koja uključuje kupovinu kineskog naoružanja, bezbjednosna saradnja Kine i Srbije ogleda se i u dugogodišnjem partnerstvu između policijskih struktura i nadležnih ministarstava dve zemlje. Bliskost Srbije i Kine zasniva se i na pragmatičnim interesima Beograda da u Savjetu bezbednosti UN dobije podršku za "očuvanje teritorijalnog integriteta i suvereniteta" - pozivanjem na Rezoluciju 1244, kao i na kineskoj zahvalnosti što Srbija u međunarodnim forumima često glasa protiv rezolucija koje osuđuju kršenje ljudskih prava u Kini.

Savez Čovića i Dodika

Radisarajevo.ba: Čini se da se posljedice narušenih transatlanskih odnosa najviše osjećaju u BiH. Dok je Milorad Dodik prečesto u SAD,  u Zagrebu se crtaju nove mape i pominje "Herceg-Bosna". Imaju li Beograd i Zagreb, trideset godina nakon što su Milošević i Tuđman u Karađorđevu prekrajali BiH, ponovo slične planove, ali drugim sredstvima?

BISERKO: Bosna i Hercegovina funkcioniše kao prostor "upravljanog konflikta", u kojem tri konstitutivne strane ne uspijevaju da postignu konsenzus o suštinskoj reviziji Dejtonskog sporazuma. Takva revizija bila bi preduslov stabilnijeg institucionalnog okvira i realnije evropske perspektive zemlje. Međutim, ni zapadna međunarodna zajednica, dok je imala dominantnu ulogu na Balkanu, nije pokazala političku volju da nametne ili izgradi novi održivi model.

Prije 1 dan

Ivo Komšić: Ja sam bio protiv Dejtona, BiH ne može ući u EU sa entitetima

Tri decenije nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma, međunarodni kontekst je u potpunosti transformisan. Hrvatska je konsolidovala svoj položaj kroz članstvo u Evropskoj uniji i NATO-u, dok je Srbija reaktualizovala velikodržavni projekt nazvan "srpski svet", uz oslanjanje na podršku Rusije u širem geopolitičkom okviru. Bosna i Hercegovina je, pak, ostala u zoni trajne političke nestabilnosti i predmet je različitih regionalnih i globalnih projekcija.

Radiosarajevo.ba: Kakvih?

BISERKO: Iako ne postoji javno potvrđen niti institucionalizovan dogovor Beograda i Zagreba o preuređenju BiH, paralelne političke strategije, selektivne interpretacije dejtonskog okvira i povremeno usklađena retorika doprinose percepciji da se unutrašnja bosanskohercegovačka struktura i dalje oblikuje pod uticajem spoljašnjih centara moći.

U Hrvatskoj je prisutna jaka politička i društvena osjetljivost u vezi sa položajem Hrvata u BiH, pa se pojedine izjave i političke inicijative iz Zagreba, koje insistiraju na "ravnopravnosti konstitutivnih naroda" i reformi izbornog sistema, u Sarajevu doživljavaju kao implicitna podrška konceptima koji evociraju ideju 'trećeg entiteta' ili istorijsko nasleđe tzv. Herceg-Bosne.

Radiosarajevo.ba: Imaju li u Sarajevu razloga za tu vrstu "doživljaja"?

BISERKO: Zvanična politika Hrvatske, koja je članica EU i NATO, ipak formalno ostaje u okvirima poštovanja suvereniteta i teritorijalnog integriteta BiH, što otvara pitanje deklarativnih principa i političkih interpretacija u regionu.

Međutim, savezništvo Dragana Čovića i Milorada Dodika upućuje na zaključak da je riječ upravo o pokušaju uspostavljanja trećeg entiteta. I na nedavnoj konferenciji u Zagrebu koju pominjete čule su se iste ideje. Mislim da bi Vlada Hrvatske morala mnogo jasnije da se distancira od takvih stavova i da bude faktor koji pomaže BiH na njenom putu ka EU. Takođe, zbog sopstvene bezbjednosti, EU bi danas morala biti znatno angažovanija u BiH.

Tim prije što je ruski uticaj najjači u entitetu RS.  Budućnost Bosne i Hercegovine svakako će zavisiti od spoljašnjih aktera, budući da će oni unutrašnji teško postići dogovor o njenoj ustavnoj i političkoj transformaciji. Zapad dosljedno podržava teritorijalni integritet BiH, kao i njen ostanak u zapadnoj političkoj i bezbjednosnoj sferi, svjestan da je upravo BiH ključni faktor regionalne stabilnosti, time i šire evropske bezbjednosne arhitekture. Nažalost, i dalje izostaje angažman, prije svega EU, koji bi išao ka prevazilaženju zamrznutih odnosa baziranih na etničkim podjelama.