Sejo Sušić: "OHR i međunarodna zajednica u BiH: Čuvari mira ili upravitelji trajne nestabilnosti?"

Gotovo trideset godina nakon potpisivanja Daytonski mirovni sporazum, Bosna i Hercegovina i dalje funkcioniše kao država ograničenog suvereniteta — zarobljena između unutrašnjih blokada i vanjskog tutorstva.

Dok domaći političari svakodnevno govore o evropskoj budućnosti, ključne političke odluke često se i dalje donose pod snažnim uticajem međunarodnog faktora, a ne kroz puni demokratski kapacitet domaćih institucija.

Piše: Dr. Sejo Sušić, za Radiosarajevo.ba

Trending

SBiH o problemu izdavanja viza: "Konakoviću, kroz iglene uši provedite strane turiste"

Najave o "aktivnijoj ulozi" Sjedinjene Američke Države u radu OHR-a i procesu izbora budućeg visokog predstavnika samo su još jedna potvrda duboke zavisnosti političkog sistema BiH od međunarodne zajednice. To otvara suštinsko pitanje: da li međunarodna zajednica zaista gradi funkcionalnu državu — ili pod izgovorom stabilnosti godinama održava sistem kontrolisane političke krize?

Bonske ovlasti: Instrument stabilizacije ili političke dominacije?

Bonske ovlasti predstavljaju jedan od najkontroverznijih mehanizama međunarodne intervencije u savremenoj Evropi. Visoki predstavnik ima pravo da nameće zakone, smjenjuje izabrane zvaničnike, suspenduje političke odluke i djeluje kao politički arbitar iznad demokratski izabranih institucija Bosne i Hercegovine.

Tokom prethodnih decenija OHR je koristio te ovlasti za smjene desetina političkih zvaničnika, uključujući predsjednike, ministre, sudije i parlamentarce. Nametani su zakoni o odbrani, poreznom sistemu, državnim institucijama i reformama sigurnosnog sektora. U novije vrijeme odluke visokog predstavnika Christian Schmidt o izmjenama izbornog zakonodavstva dodatno su produbile raspravu o granicama međunarodnog intervencionizma u BiH.

Formalno, bonske ovlasti uvedene su radi zaštite Dejtonskog sporazuma i sprečavanja opstrukcija mira. Međutim, tokom vremena OHR je prerastao iz međunarodnog supervizora u instituciju sa ogromnom političkom moći — često bez jasne demokratske odgovornosti prema građanima BiH.

Tu leži i najveći paradoks postdejtonske Bosne i Hercegovine: od države se istovremeno traži razvoj demokratskih institucija, dok se prihvata da ključne političke odluke može donositi međunarodni zvaničnik kojeg građani BiH nikada nisu birali.

Dejton: Mirovni sporazum ili trajni politički protektorat?

Dejtonski sporazum nije samo zaustavio rat — on je postao ustavni i politički temelj Bosne i Hercegovine. Aneks IV definiše Ustav BiH, dok je Aneksom X uspostavljen OHR sa zadatkom nadgledanja civilne implementacije mira.

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

Ono što je zamišljeno kao privremeni mehanizam stabilizacije pretvorilo se u gotovo trajni model međunarodnog nadzora nad državom.

Problem nije samo u postojanju OHR-a, nego i u činjenici da se Dejton godinama implementirao selektivno — onoliko koliko je odgovaralo interesima međunarodnih aktera i domaćih političkih elita. Kada je trebalo nametati tehničke ili politički oportunističke odluke, bonske ovlasti korištene su agresivno. Međutim, kada je trebalo provesti suštinske demokratske reforme i uskladiti sistem sa evropskim standardima, međunarodna zajednica često je pokazivala oprez i pasivnost.

Evropska unija traži reforme, a politički sistem ostaje blokiran

Evropska unija godinama šalje iste poruke Bosni i Hercegovini:

• vladavina prava,
• funkcionalne institucije,
• jednakost građana,
• provođenje presuda Evropskog suda za ljudska prava,
• efikasna i odgovorna država.

Istovremeno, međunarodna zajednica dugo toleriše političke blokade, etničke podjele i antiustavno djelovanje pojedinih političkih aktera. Najrječitiji primjeri su presude Sejdić-Finci, Zornić i Pilav, u kojima je Evropski sud za ljudska prava jasno utvrdio da dijelovi dejtonskog ustavnog sistema diskriminišu građane i nisu usklađeni sa Evropskom konvencijom o ljudskim pravima.

Iako Evropska unija te presude godinama postavlja kao uslov za napredak BiH, nikada nije pokazala dovoljno političke odlučnosti da njihovu implementaciju zaista nametne kao prioritet.

Rezultat je paradoks koji se stalno ponavlja: međunarodna zajednica upravlja krizama umjesto da trajno rješava njihove uzroke.

Stabilnost po svaku cijenu

Središnji problem međunarodne politike prema BiH jeste činjenica da je stabilnost predugo bila važnija od demokratije.

Godinama se održavao politički balans između nacionalnih elita čak i onda kada je taj balans direktno blokirao razvoj države, reforme i evropske integracije. Umjesto izgradnje funkcionalne i odgovorne države, stvoren je sistem permanentnog pregovaranja, uzajamnih ucjena i zavisnosti od stranog arbitra.

Takva politika proizvela je duboke posljedice: domaće institucije postale su pasivne, a političke elite naučile su da ključne krize rješavaju čekanjem međunarodne intervencije umjesto preuzimanjem vlastite odgovornosti.

Paradoks današnje Bosne i Hercegovine je očigledan:

• država formalno postoji,
• institucije formalno funkcionišu,
• ali mnoga ključna politička pitanja i dalje zavise od međunarodnog faktora.
• OHR između zaštite države i ograničenja suvereniteta

Nema sumnje da je OHR u određenim trenucima imao važnu ulogu u očuvanju mira i zaštiti teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine. Bez međunarodne intervencije neke političke i sigurnosne krize vjerovatno bi imale daleko ozbiljnije posljedice.

Međutim, jednako je tačno da dugotrajno prisustvo bonskih ovlasti otvara ozbiljna pitanja demokratskog legitimiteta i punog suvereniteta države. Nijedna zemlja ne može dugoročno razviti stabilnu demokratsku kulturu ukoliko ključni politički autoritet ostaje izvan demokratskog sistema.

Zaključak: BiH između evropske budućnosti i postdejtonske zavisnosti

Najveći problem probosanske politike danas nije samo odnos prema OHR-u — nego odsustvo ozbiljne i dugoročne državne strategije. Previše dugo se reagovalo krizno i taktički, dok su ključna pitanja budućnosti ostajala bez jasnog političkog konsenzusa.

Minimalni zajednički okvir za izlazak iz začaranog kruga morao bi uključivati:

• očuvanje teritorijalnog integriteta i ustavnog poretka,
• izgradnju funkcionalnih i odgovornih institucija,
• provedbu neophodnih evropskih reformi,
• jačanje domaćeg suvereniteta,
• i postepeni, dogovoreni izlazak iz modela međunarodnog tutorstva.

Bosna i Hercegovina ne može istovremeno ostati trajni međunarodni protektorat i postati punopravna evropska demokratija. Upravo u toj kontradikciji nalazi se suština postdejtonske krize: međunarodna zajednica godinama pokušava očuvati stabilnost bez pune demokratizacije sistema, dok domaće političke elite koriste takav model za održavanje vlastitih pozicija moći.

Zato se danas više ne postavlja samo pitanje može li BiH postati funkcionalna država — nego i da li postoji stvarna politička volja, domaća i međunarodna, da Bosna i Hercegovina jednog dana zaista postane potpuno suverena država.

***

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba