Analiza EPC-a: Dodik pobijedio bez kandidature, EU ne smije popustiti pred ucjenama

Milorad Dodik zadržao je snažan politički utjecaj nakon izbora u Bosni i Hercegovini, iako nije mogao biti kandidat. Analiza Evropskog centra za politike upozorava da bi ojačana pozicija SNSD-a mogla dodatno usporiti evropske integracije zemlje, piše u analizi Europskog centra za politike (EPC).

Najveći pobjednik općih izbora održanih 4. oktobra u Bosni i Hercegovini je osoba koja se nije ni kandidovala. U Republici Srpskoj izbori su predstavljeni kao test političke budućnosti Milorada Dodika, bivšeg predsjednika ovog entiteta, koji je prošle godine smijenjen s funkcije nakon što je osuđen zbog nepoštivanja odluka visokog predstavnika.

Dodik zadržao politički utjecaj

Dodikov politički kontinuitet zavisio je od uspjeha njegove stranke, Saveza nezavisnih socijaldemokrata (SNSD), a dobri izborni rezultati omogućili su mu da zadrži politički utjecaj.

SNSD i njegovi koalicioni partneri sačuvali su većinu u Narodnoj skupštini Republike Srpske, dok su im rezultati na državnom nivou osigurali povoljnu poziciju u pregovorima o Vijeću ministara BiH. Njihovi kandidati za predsjedničke funkcije na entitetskom i državnom nivou ostvarili su ubjedljive pobjede, s apsolutnom većinom i većom razlikom nego 2022. godine.

Iako mu nije bilo dozvoljeno da se kandiduje, Dodik je bio glavna figura predizborne kampanje. Učestvovao je na skupovima, izborne liste SNSD-a nosile su njegovo ime, a nastavio je djelovati i kao de facto politički lider u međunarodnim odnosima. Sastao se s izraelskim premijerom Benjaminom Netanyahuom i ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom.

Željka Cvijanović i Denis Bećirović ponovo su izabrani za srpskog, odnosno bošnjačkog člana Predsjedništva BiH. Na hrvatskoj poziciji izabrana je Darijana Filipović, kandidatkinja Hrvatske demokratske zajednice BiH (HDZ BiH), nakon dva uzastopna mandata Željka Komšića.

Tokom Komšićevih mandata, HDZ BiH insistirao je na stavu da on nije "legitimni predstavnik" Hrvata, što podržava i Hrvatska demokratska zajednica u Hrvatskoj.

Prepreke na europskom putu BiH

Dodikovo učvršćivanje vlasti dodatno pogoršava ionako krhke izglede Bosne i Hercegovine za članstvo u Evropskoj uniji.

SNSD je prethodnih godina opstruirao usvajanje reformi povezanih s Europskom unijom i odgađao usvajanje Reformske agende u okviru Plana rasta. Bliske Dodikove veze s Rusijom u suprotnosti su sa zahtjevima EU za usklađivanje vanjske politike, što predstavlja važan uslov za članstvo.

Još važnije, njegove prijetnje teritorijalnom integritetu Bosne i Hercegovine direktno su suprotne evropskim ambicijama zemlje.

Secenionistička politika

Dodikova secesionistička politika nije nova. Međutim, promijenile su se geopolitičke okolnosti. Nakon povratka Donalda Trumpa u Bijelu kuću, američki prioriteti na zapadnom Balkanu pomjerili su se s izgradnje države prema transakcijskom pristupu, zasnovanom na ekonomskim interesima i pragmatičnim dogovorima.

U oktobru 2025. godine Sjedinjene Američke Države ukinule su sankcije Dodiku i Željki Cvijanović, a samo nekoliko mjeseci kasnije članovi Trumpove administracije ugostili su ih u Washingtonu.

Istovremeno, Europska unija poduzela je malo konkretnih mjera. EU se nikada nije pridružila Sjedinjenim Američkim Državama i Ujedinjenom Kraljevstvu u uvođenju sankcija Dodiku. Tek nakon njegove presude pojedine članice Unije uvele su bilateralne restriktivne mjere, dok su Mađarska i Hrvatska blokirale uvođenje sankcija na nivou cijele EU.

Europska služba za vanjsko djelovanje, Delegacija EU u BiH i Evropska komisija često su osuđivale poteze koji destabiliziraju zemlju i izražavale žaljenje zbog blokada evropskog puta, ali su izbjegavale da izričito navedu ko je odgovoran za opstrukcije.

Dodik se ranije predstavljao kao političar koji podržava evropske integracije i deklarativno prihvatao reforme potrebne za članstvo. Međutim, posljednjih mjeseci njegov odnos prema EU postao je sve konfrontirajući, uz sve jasnije poruke da se ne namjerava pridržavati evropskih zahtjeva.

EU mora vratiti politički utjecaj u BiH

Nakon izbora, visoka predstavnica EU za vanjsku politiku Kaja Kallas i evropska komesarka za proširenje Marta Kos naglasile su evropsku perspektivu Bosne i Hercegovine kao „jedinstvene, ujedinjene i suverene države“.

Ipak, kredibilitet perspektive članstva oslabio je. Tokom predizborne kampanje gotovo da nije bilo rasprave o konkretnim koracima za napredak prema EU, dok građani članstvo sve više doživljavaju kao udaljen cilj.

Ojačan izbornim rezultatima i sposoban blokirati odluke i reforme, Dodik bi svoju poziciju mogao iskoristiti za izvlačenje ustupaka od Evropske unije.

Nedugo nakon izbora ponovo je kritikovao EU, poručivši da je „dosta slušanja istrošenih fraza o reformama“ i upozoravajući da je povratak na „slovo Dejtona“ uslov za angažman.

Autorica analize smatra da Evropska unija ne bi trebala popustiti pod takvim pritiskom, već poduzeti odlučnije mjere protiv onih koji nastoje potkopati teritorijalni integritet BiH i blokirati njene evropske integracije.

Od EU se traži da u svojim dokumentima i javnim saopćenjima izričito imenuje političke aktere odgovorne za blokade, po uzoru na raniji pristup Sjedinjenih Američkih Država.

Bez mađarskog premijera Viktora Orbána kao političkog pokrovitelja takvog pristupa, članice EU više se ne bi mogle pozivati na mađarski veto kao opravdanje za nedjelovanje.

Hrvatska se protivila sankcijama, tvrdeći da bi one negativno utjecale na stabilnost BiH i njen evropski put. Međutim, autorica smatra da bi Dodikove veze s Rusijom, odbacivanje sudskih odluka i oštre kritike Evropske unije trebali navesti Zagreb da preispita svoj stav.

Izbor kandidatkinje HDZ-a BiH Darijane Filipović za hrvatsku članicu Predsjedništva BiH, prema ovoj analizi, trebao bi Hrvatskoj dati manje razloga da nastavi štititi Dodika od evropskih sankcija.

Europska unija treba se više obratiti građanima

Autorica naglašava da EU mora jasno razlikovati političke lidere koji blokiraju reforme od građana Bosne i Hercegovine, koji ne bi trebali snositi posljedice njihovih postupaka.

Kao primjer navodi pristup Marte Kos nakon sahrane Ratka Mladića, kada se direktno obratila građanima i naglasila da postupci političkih lidera ne predstavljaju cijelo društvo.

Evropska unija, prema njenom mišljenju, trebala bi pojačati direktnu komunikaciju s građanima, uključujući saradnju s lokalnim vlastima i organizacijama civilnog društva.

Tamo gdje političke vlasti blokiraju reforme, EU bi trebala razmotriti obustavljanje finansijske pomoći institucijama koje opstruiraju procese i preusmjeravanje sredstava prema općinama i civilnom društvu. Sličan pristup Unija je primijenila u Gruziji.

"Utjecaj EU u BiH oslabio je"

Autorica zaključuje da je politički utjecaj Evropske unije u Bosni i Hercegovini oslabio i da se ne može vratiti preko noći.

Ipak, smatra da je prvi neophodan korak dosljedno ispunjavanje evropskih obećanja kada zemlje kandidatkinje ispune svoje obaveze, uz odlučno suprotstavljanje političkim akterima koji blokiraju napredak.