Prof. Senada Đešević: Između istorije i porodičnog pamćenja

Jasmin Agić je bosanskohercegovački književnik, esejista, književni i filmski kritičar i novinar. Rođen je 1982. godine u Zenici, a obrazovanje iz oblasti književnosti stekao je na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Autor je više proznih i esejističkih knjiga, a u njegovom književnom stvaralaštvu značajno mjesto zauzimaju teme odnosa pojedinca i istorije, rata, društvenih promjena, porodičnog iskustva i kulturnog pamćenja.

Roman Uloga Josipa Broza u životu djeda Sulejmena pripada upravo tom tematskom krugu. Knjiga ima 176 stranica, a njena kompozicija obuhvata sljedeće cjeline: Portret usamljenog čovjeka, Hronika života djeda Sulejmena sastavljena od priča nepouzdanih svjedoka, Jedno ljeto s djedom Sulejmenom i Pismo djeda Sulejmena supruzi Zineti Uzejrović napisano rukom unuka Jasmina Agića.

Piše: Senada Đešević, prof. CSBH jezika i književnosti za portal Radiosarajevo.ba

Roman Uloga Josipa Broza u životu djeda Sulejmena predstavlja slojevitu proznu sintezu porodične hronike, istorijskog romana i autofikcionalnog pripovijedanja, uz naglašeno preispitivanje individualnog i kolektivnog pamćenja. Već su naslovom uspostavljene dvije ključne ose djela: istorijska figura Josipa Broza Tita i privatna istorija djeda Sulejmena. Njihov odnos pokazuje kako se velika istorija prelama kroz sudbinu pojedinca i postaje dio njegovog identiteta, porodičnog iskustva i razumijevanja sopstvenog života.

Sulejmen Agić, partizan i komunista

U središtu romana nalazi se Sulejmen Agić, partizan i komunista čiji je identitet snažno povezan sa socijalističkom Jugoslavijom i Josipom Brozom Titom. Za njega Tito nije samo politički vođa i ratni komandant, već simbol društvenog poretka i vrijednosti u koje je vjerovao. Pripovjedač ističe da je Josip Broz bio djedov uzor i pokretač važnih događaja u njegovom životu, a ta simbolička veza traje i nakon Titove smrti. Zbog toga naslov romana ima šire značenje: govori o načinu na koji jedna istorijska ličnost može postati dio privatne mitologije pojedinca.

Sulejmenova privrženost Jugoslaviji toliko je snažna da nakon njenog raspada teško prihvata novu stvarnost. Za njega ona do kraja života ostaje neka vrsta utopijske zemlje. Povratak u Koraj nakon progona 1992. godine dodatno pojačava osjećanje gubitka, jer se vraća u prostor koji više ne odgovara svijetu njegovog sjećanja. Nekadašnji društveni poredak je nestao, mjesto je razoreno, a Sulejmen ostaje gotovo usamljen među ostacima prošlosti. Njegova nostalgija zato nije samo politička već i duboko egzistencijalna: nestankom Jugoslavije nestao je i svijet u kojem je njegov život imao jasno određeno mjesto i smisao.

Jedan od najznačajnijih poetičkih postupaka u romanu jeste problematizovanje istine i pouzdanosti sjećanja. Agić ne pokušava da život djeda Sulejmena predstavi kao potpuno pouzdanu biografiju. Već naziv jedne od glavnih cjelina – Hronika života djeda Sulejmena sastavljena od priča nepouzdanih svjedoka – ukazuje na prirodu pripovijedanja. Događaji se rekonstruišu iz djedovih uspomena, porodičnih priča, svjedočenja stanovnika Koraja i pripovjedačevih pretpostavki. Čitalac zbog toga ne dobija jednu konačnu verziju prošlosti, već niz mogućih verzija, gdje često nije moguće jasno razdvojiti činjenicu, legendu i porodičnu anegdotu.

Posebno upečatljiv primjer promjenljivosti sjećanja predstavlja priča Sulejmenovog brata Redža o Golom otoku. Ono što je prvobitno bilo metaforičko označavanje njegove samoizolacije vremenom se mijenja i prerasta u priču o navodnom stvarnom političkom progonu. Ovaj primjer pokazuje da pamćenje nije nepromjenljiv zapis prošlosti, već proces u kojem pojedinac svoje iskustvo iznova oblikuje u skladu s vremenom i okolnostima u kojima živi.

U takvoj pripovjedačkoj strukturi važnu ulogu ima unuk Jasmin. On nije samo pasivni prenosilac djedovih priča, već njihov istraživač, tumač i književni oblikovatelj. Otvoreno ukazuje na protivrječnosti u svjedočenjima i priznaje da pojedine događaje nije moguće pouzdano rekonstruisati. Okolnosti Sulejmenovog odlaska u partizane, na primjer, ostaju djelimično nejasne, zbog čega pripovjedač neke praznine može popuniti samo pretpostavkama. Na taj način roman govori ne samo o prošlosti već i o procesu njenog književnog oblikovanja. Upravo u tome prepoznaje se njegova metafikcionalna dimenzija: čitalac prati priču o jednom životu, ali istovremeno i način na koji se ta priča sastavlja od nesigurnih i protivrječnih tragova.

Agić istovremeno demitologizuje veliku istoriju. Narodnooslobodilačka borba, socijalistička revolucija, poslijeratna izgradnja i kult Josipa Broza posmatraju se iz perspektive običnog čovjeka. Sulejmen nije idealizovani revolucionarni junak, već ličnost s vrlinama, manama, strahovima, zabludama i slabostima. Takvo oblikovanje ne poništava njegovo antifašističko opredjeljenje, već ga čini ljudski uvjerljivijim. Istorijski događaji tako prestaju da budu samo dio zvaničnog narativa i postaju iskustvo konkretnih ljudi.

Sulejmenov odnos prema Titu

U tom postupku značajnu funkciju imaju humor i ironija. Uzvišeni politički govor o revoluciji i izgradnji novog društva susrijeće se s lokalnim pričama, porodičnim anegdotama, svakodnevicom i ljudskim slabostima. Autor ironijsku distancu ne usmjerava samo prema socijalističkoj mitologiji već i prema kasnijim pokušajima da se prošlost preuredi prema novim političkim potrebama. Time roman izbjegava crno-bijelu interpretaciju istorije i ostavlja prostor za složenije razumijevanje iskustva jedne generacije.

Sulejmenov odnos prema Titu povremeno dobija gotovo religijske karakteristike. Iako pripada ideologiji koja se zasniva na ateističkom pogledu na svijet, on predmete povezane sa socijalističkom Jugoslavijom tretira poput relikvija. Iz ruševina spašava marksističku literaturu, Titove slike i druge predmete vezane za nekadašnji sistem, čuvajući ih gotovo kao svete predmete. Na taj način Agić pokazuje kako političko uvjerenje može prerasti u ličnu vjeru i postati oslonac čovjekovog identiteta.

Ipak, Sulejmenova odanost socijalizmu nije prikazana isključivo kao politička naivnost. On iskreno vjeruje u mogućnost izgradnje pravednijeg društva, bez velikih razlika, siromaštva i nepravde. Poslijeratnu obnovu doživljava kao stvaranje novog svijeta, a bratstvo i jedinstvo, Partiju i Tita kao njegove temeljne vrijednosti. Time roman omogućava razumijevanje razloga zbog kojih je ideja socijalističke Jugoslavije za ljude poput Sulejmena imala snažno lično i emotivno značenje, bez potrebe da se taj istorijski period idealizuje.

Sulejmen je upravo zbog svojih unutrašnjih protivrječnosti uvjerljiv književni lik. Istovremeno je komičan i tragičan, snažan i ranjiv, samouvjeren i nesiguran. Njegova ličnost ne može se svesti samo na oznaku komuniste ili Titovog sljedbenika. Iza političkog identiteta nalazi se čovjek snažnih emocija, porodičnih veza, ličnih slabosti i velikih gubitaka. Autor ga često posmatra s ironijskom distancom, ali mu ne oduzima ljudsko dostojanstvo.

Posebno mjesto u karakterizaciji Sulejmena zauzima njegov odnos sa suprugom Zinetom. Ona je snažna, samosvjesna i neposredna žena koja predstavlja svojevrstan korektiv njegovoj političkoj zanesenosti i životnim slabostima. Njihov odnos postepeno izrasta u emotivno središte romana, što naročito dolazi do izražaja u završnoj cjelini, zamišljenoj kao Sulejmenovo pismo rahmetli supruzi koje zapisuje unuk Jasmin.

U tom pismu politička priča ustupa mjesto intimnoj ispovijesti. Sulejmen sagledava sopstvene životne greške i priznaje da je tek kasno shvatio da je Zineta bila najveća vrijednost njegovog života, dok je politička karijera kojoj je pridavao značaj bila mnogo manje važna. Time se mijenja i značenje čitavog romana: priča koja je započela pitanjem Titove uloge u Sulejmenovom životu postaje priča o ljubavi, gubitku i zakašnjelom razumijevanju onoga što je u životu zaista vrijedno.

Nakon Zinetine smrti Sulejmen razgovara s njom kao da je još prisutna. Pripovjedač njegovo stanje opisuje kao svojevrsnu blagu ludost, ali ga ne prikazuje samo kao psihičko rastrojstvo. Ti zamišljeni razgovori predstavljaju način da se održi veza s izgubljenom osobom i podnese usamljenost. U tom smislu Zineta i Tito mogu se razumjeti kao dvije figure izgubljenog Sulejmenovog svijeta: jedna pripada intimnoj i porodičnoj, a druga političkoj i istorijskoj sferi. Među najveće životne gubitke Sulejmen zato ubraja svoju djecu, Zinetu i druga Tita. Privatna i kolektivna istorija u njegovom iskustvu tako postaju nerazdvojne.

Završno pismo ima važnu ulogu i u oblikovanju teme pamćenja. Sulejmen priznaje da mu je sjećanje postalo poput lavirinta i da više nije siguran u značenje svih svojih uspomena. Još je značajnije to što unuku prepušta slobodu da njegov zapis mijenja, da nešto odbaci ili doda, jer više vjeruje Jasminovom poštenju i talentu za pisanje nego vlastitom pamćenju. Tim postupkom djed sopstvenu priču simbolički predaje unuku, a lično sjećanje prelazi u književnost. Time se zaokružuje i osnovna pripovjedačka ideja romana: prošlost do nas ne dolazi neposredno, već kroz sjećanje, pripovijedanje i naknadno oblikovanje.

Istorijska činjenica i lilna uspomena

Završne riječi pisma predstavljaju emocionalni vrhunac djela. Sulejmen Zineti konačno izgovara ono što smatra najvažnijim: da je voli istom snagom kao prvog dana kada ju je vidio i da je njegova ljubav prema njoj bezuslovna. Ovakav završetak relativizuje početno očekivanje da je Josip Broz najvažnija figura Sulejmenovog života. Tito ostaje presudan za njegov politički identitet, ali se Zineta pokazuje kao središte njegovog intimnog i emotivnog postojanja.

Uloga Josipa Broza u životu djeda Sulejmena zato prevazilazi okvire klasičnog istorijskog romana. Drugi svjetski rat, narodnooslobodilačka borba, socijalistička Jugoslavija, njen raspad i rat devedesetih čine istorijski okvir djela, ali je u njegovom središtu pitanje kako pojedinac pamti i naknadno oblikuje ono što je proživio. Istorijska činjenica, porodično predanje, lična uspomena i književna imaginacija neprestano se dodiruju, pa prošlost nije predstavljena kao zatvorena i nepromjenljiva cjelina.

Agić je kroz život jednog naizgled običnog čovjeka uspio da prikaže složen odnos privatne sudbine i velikih istorijskih procesa. Sulejmen je svjedok vremena koje je oblikovalo njegov identitet, ali je istovremeno i nepouzdani pripovjedač sopstvene prošlosti. Upravo ta nepouzdanost daje romanu posebnu vrijednost, jer pokazuje da čovjek prošlost ne čuva samo onakvom kakva je bila već i onakvom kakvom je želi, može ili mora pamtiti.

Zbog toga Uloga Josipa Broza u životu djeda Sulejmena nije samo roman o Titu, socijalizmu ili Jugoslaviji. To je prije svega roman o pamćenju, porodici, ljubavi i potrebi čovjeka da vlastitom životu pronađe smisao. Njegova književna vrijednost proizlazi iz uspješnog preplitanja istorijskog i intimnog, ozbiljnog i humorističkog, dokumentarnog i fikcionalnog. Između tih različitih slojeva oblikuje se portret djeda Sulejmena, ali i šira slika generacije čiji je život bio neraskidivo povezan s usponom i nestankom jednog političkog i društvenog svijeta.