Savez kolumnista | Samit u Tivtu: Crna Gora prva u redu, Srbija pred zidom

Samit Evropska unija – Zapadni Balkan, održan 5. juna u Tivtu, mogao bi ostati upamćen kao najznačajniji skup ove vrste još od Solunskog samita 2003. godine, kada je državama regiona prvi put obećana evropska budućnost. Dvadeset dvije godine kasnije, Evropska unija ponovo pokušava da oživi politiku proširenja – ovoga puta kroz model postepene integracije zemalja kandidata u pojedine strukture i politike EU prije punopravnog članstva.

Piše: Tamara Nikčević za Radiosarajevo.ba

Tokom evropskog samita u Tivtu, kome je, pored najviših državnih predstavnika zemlje domaćina, prisustvovalo tridesetak šefova država ili vlada Evropske unije i regiona, kao i predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen i predsjednik Evropskog savjeta Antonio Košta, predstavljen je francusko-njemački non-pejper, koji predviđa upravo takav pristup. Zemljama Zapadnog Balkana i Moldaviji nudi se, naime, "postepena, ali dinamična" integracija u institucije, programe i tržište Evropske unije, uz mogućnost da benefiti budu proširivani ili ograničavani u skladu sa napretkom u reformama.

Trending

"Herceg Bosna" i "Vojislav Šešelj" u nazivima stranaka: Udruženja žrtava traže poništenje odluka

Istovremeno, poruke upućene iz Tivta jasno su pokazale da među državama regiona postoje značajne razlike u tempu evropskih integracija: dok je Crna Gora dobila do sada najsnažnije signale da se nalazi pred završnicom pregovora, Srbija se suočila sa vjerovatno najdirektnijim upozorenjima evropskih lidera od početka pregovaračkog procesa.

MEHANIZAM POSTEPENE INTEGRACIJE

Suština francusko-njemačkog prijedloga je koncept takozvanih "gradivnih elemenata": zemlje kandidati bile bi uključivane u pojedine djelove funkcionisanja Evropske unije srazmjerno napretku koji ostvaruju u reformama. Proces bi bio reverzibilan – u slučaju nazadovanja, određene privilegije mogle bi biti suspendovane.

Predložene mjere uključuju redovne sastanke lidera i ministara zemalja kandidata sa institucijama EU, učešće predstavnika regiona u pojedinim segmentima rada Savjeta Evropske unije i Evropskog savjeta, kao i dublje uključivanje u evropsko jedinstveno tržište.
Dokument predviđa i pristup nizu evropskih politika i programa – od SEPA sistema i rominga, preko energetskog i digitalnog tržišta, do programa Erasmus+, Kreativna Evropa, Digitalna Evropa i Horizont Evropa.

Prije 1 dan

Merz i Macron stigli u Tivat: Razgovor s Vučićem u centru pažnje

Za Bosnu i Hercegovinu ovakav model mogao bi imati poseban značaj. Jer, za razliku od Crne Gore, koja je najdalje odmakla u pregovorima, ili Albanije, koja posljednjih godina ubrzava reforme, BiH se i dalje suočava sa sporijim tempom evropskih integracija. Koncept postepene integracije mogao bi omogućiti da i države koje nisu blizu punopravnog članstva ranije osjete konkretne koristi približavanja Evropskoj uniji.

SUI GENERIS RJEŠENJA

"Podrška EU državama Zapadnog Balkana nedvosmislena je i iskrena. Evropa ima potrebu za uspjehom. Način da se taj uspjeh pokaže je konsolidacija, a proširenje je samo jedno od sredstava", kaže za Radiosarajevo.ba nekadašnji ministar vanjskih poslova Crne Gore i bivši ambasador u Vašingtonu i pri Svetoj Stolici Miodrag Vlahović.

Prema njegovim riječima, period "zamora od proširenja" trajao je predugo, zbog čega su i Evropska unija i region izgubili dragocjeno vrijeme pričajući o Berlinskom procesu i "antievropskom projektu" nazvanom Otvoreni Balkan.

"Njemačko-francuske ideje su dobrodošle i trebalo bi ih pažljivo razložiti i tumačiti. Riječ je o korisnim mehanizmima, korigovanim proceduralnim i drugim pravilima, koja mogu da doprinesu postupnom i sugurnijem pristupu zemalja koje su u bitno različitim situacijama: od Ukrajine i Moldavije s jedne, do Crne Gore i ostalih država na Zapadnom Balkanu sa druge strane", smatra Vlahović.

Prema njegovom mišljenju, interes Crne Gore je da bude dio EU, a ne da insistira na suspendovanom pravu na veto.

"U procesu obnove nezavisnosti, pregovarali smo i dogovorili sui generis rješenja. Zašto bi to bio problem kada je riječ o procesu pristupanja EU", kaže crnogorski diplomata.

MEKI TRBUH EVROPE

Za razliku od Crne Gore, koja je iz Tivta dobila ohrabrujuće poruke, Srbija je tokom samita bila suočena sa dosta neprijatnim signalima.

Bivši ambasador Srbije u Bjelorusiji Srećko Đukić za Radiosarajevo.ba ocjenjuje da je francusko-njemački prijedlog rezultat nove geopolitičke realnosti na evropskom kontinentu.

"Zapadni Balkan ostaje meki trbuh Evrope, posebno zbog djelovanja vanregionalnih faktora u Srbiji i dijelu Bosne i Hercegovine", kaže Đukić.

On smatra da je predsjednik Srbije Aleksandar Vučić, tokom razgovora sa evropskim liderima, dobio poruku da dalji napredak Srbije prema članstvu podrazumijeva usklađivanje spoljne politike sa Evropskom unijom, uključujući i odnos prema Rusiji.

Oakav stav potvrđuje i izjava njemačkog kancelara Friedricha Merca, koja je među učesnicima samita ocijenjena kao jedna od najoštrijih javnih poruka upućenih Beogradu posljednjih godina.

"Srbija mora da odluči gdje pripada. Balansiranje između Rusije, Kine i Evrope je neprihvatljivo. Ako je odgovor Srbije Evropa, onda je odgovor Evrope Srbija", poručio je Merc.

Ambasador Đukić kaže da je riječ o najdirektnijem upozorenju do sada koja dolazi od lidera jedne od najutjecajnijih zemalja EU.

"Njemački kancelar potvrdio je da su Vučiću prenijeta konkretna očekivanja, ali i jasna ponuda da Srbija ima otvoren put ka Evropskoj uniji", kaže ambasador Đukić.

FOLLOW-UP SAMITA

Ako je jedna zemlja iz Tivta izašla kao politički pobjednik, onda je to Crna Gora.

Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen ocijenila je da je napredak zemlje impresivan i ponovila da Crna Gora može postati naredna članica Evropske unije do kraja 2028. godine.

Sličnu poruku poslao je i predsjednik Evropskog savjeta Antonio Košta, podsjećajući da je Evropska unija započela izradu nacrta pristupnog ugovora sa Crnom Gorom.

Za ambasadora Vlahovića to predstavlja dodatni razlog za optimizam, ali znači i obavezu domaćih političkih aktera da pronađu unutrašnji konsenzus oko završne faze evropskih integracija.

"Novi, ujedinjeni opozicioni set prijedloga i zahtjeva najozbiljniji je politički potez tokom posljednjih pet godina. Vlast bi trebalo da prihvati ponudu opozicije, a naši evropski prijatelji da to jasno podrže. Bio bi to najbolji follow-up samita u Tivtu", smatra crnogorski diplomata.

DESANT NA TIVAT

Samit je, međutim, imao i bezbjednosnu dimenziju. Naime, dan uoči početka skupa na tivatski aerodrom sletio je čarter let Air Srbije sa oko 90 putnika, uglavnom mlađih muškaraca. Crnogorska policija saopštila je da je među njima identifikovano 87 lica povezanih sa kriminalnim strukturama ili bezbjednosno interesantnim grupama, nakon čega im je zabranjen ulazak u zemlju i vraćeni su u Beograd.

Incident nije izazvao zvanični diplomatski spor, ali je otvorio brojna pitanja o mogućim pokušajima destabilizacije tokom jednog od najznačajnijih međunarodnih skupova koje je Crna Gora organizovala posljednjih godina.

Ambasador Vlahović smatra da evropski partneri nisu ignorisali taj događaj.

"Predsjedniku Srbije rečeno je ono što je trebalo da mu bude rečeno. Očajnički potezi, poput ovog sa 87 kriminalaca i njihovim pomagačima u Crnoj Gori, pokazuju kojim se metodama još služi aktuelni režim u Srbiji", kaže Vlahović.

I aktuelna crnogorska vlast je, dodaje, dobila još jednu lekciju.

"Koliko ona njima može biti od koristi - pojedinačno i zajedno - zavisi od prirode njihovih odnosa, veza i zavisnosti od srpskih službi, medija i crkve. To je glavni problem u Crnoj Gori, svakako povezan sa EU agendom, koju ne mogu finalizovati srpsko-ruski pioni i agenti, već samo autentične evropske i građanske političke snage", kaže crnogorski diplomata.

Konstatujući da ni EU ni Crna Gora nisu nasjele na provokacije zvaničnog Beograda, tj. da nisu dozvolile da skandal u režiji predsjednika Srbije na bilo koji način baci sjenku na samit u Tivtu, ambasador Đukić ocjenjuje da su crnogorske institucije uspješno odgovorile na izazov.

"I sa diplomatskog i sa bezbjednosnog stanovišta, crnogorske vlasti su to velemajstorski izvele. Vučićeve provokacije ostale su u drugom planu i nijesu uspjele da zasjene samit", smatra nekadašnji ambasador Srbije u Bjelorusiji.

Prema njegovim riječima, EU ne zaboravlja gafove predsjednika Srbije.

"Sve će doći i sve već dolazi na naplatu. Uostalom, jedino se Vučić sastao sa Emanuelom Makronom,  kancelarom Mercom, predsjednicom Komisije von der Leyen i predsjednikom Evropskog savjeta Koštaom. Jer samo je Vučić problem", kaže srpski diplomata.

BEZ ZAJEDNIČKE DEKLARACIJE

Zanimljivo je da samit nije završen usvajanjem zajedničke deklaracije. Evropska unija objavila je samo završno saopštenje, kojim potvrđuje posvećenost politici proširenja zasnovanoj na zaslugama i reformama.

To, međutim, ne umanjuje politički značaj skupa. Naprotiv.

Najvažnija novost iz Tivta nije nova deklaracija, već pokušaj da se poslije više od decenije zastoja pronađe novi model približavanja zemalja kandidata Evropskoj uniji.

Za Bosnu i Hercegovinu poruka iz Tivta mogla bi biti jednako važna kao i za ostatak regiona. Iako Sarajevo trenutno nije među najnaprednijim kandidatima za članstvo, insistiranje Evropske unije na postepenoj integraciji pokazuje da Brisel traži načine da države Zapadnog Balkana čvršće veže za evropske institucije i prije završetka pristupnih pregovora.

Da li će francusko-njemački prijedlog zaista postati temelj budućeg proširenja ostaje da se vidi. Ono što je već sada jasno jeste da je Crna Gora iz Tivta dobila možda najkonkretniju evropsku podršku od obnove nezavisnosti. Albanija se takođe nalazi među državama koje posljednjih godina bilježe najbrži napredak u procesu pristupanja, dok Bosna i Hercegovina i dalje pokušava da sustigne reformsku dinamiku svojih susjeda.

Bez jasne namjere da sprovede reforme i da svoju vanjsku politiku konačno usaglasi sa evropskom, Srbija ostaje najveći problem Zapadnog Balkana.