Džananović: 8. april 1992 - dan kada je počeo genocid u Zvorniku

Na današnji dan, 8. aprila 1992. godine, započela je okupacija Zvornika – događaj koji predstavlja početak sistematskog izvršenja zločina nad Bošnjacima na ovom području.

Piše: Dr. sc. Muamer Džananović, za Radiosarajevo.ba*

Naučna istraživanja koja smo kolega dr. Elvedin Mulagić i ja nedavno objavili u našem koautorskom djelu Zvornik 1992-1995: Genocid na kapiji Bosne jasno pokazuju da zločini u Zvorniku nisu bili spontani, već planski organizirani i vođeni kroz funkcionalnu hijerarhiju političkog, vojnog i sigurnosnog rukovođenja. Zvornik, koji je svojim geografskim položajem i mrežom puteva predstavljao svojevrsnu "kapiju" između Srbije i sjeveroistočne Bosne, bio je predmet ultimativnog interesa za velikosrpske nacionaliste.

Trending

Njemački medij: Skupi dolazak Trumpa Jr. u Banju Luku je pokušaj povratka Dodika na svjetsku scenu

Grad je bio ključan za povezivanje srpskih vojnih snaga na bosanskoj i srbijanskoj strani rijeke Drine. Naučna saznanja našeg istraživanja o političkim i vojnim događajima u Zvorniku ukazala su da se planski, uz postojanje veoma funkcionalne hijerarhije rukovođenja, realiziraju genocidni ciljevi.

Organizacija i djelovanje Kriznog štaba "Srpske opštine Zvornik" uoči rata u Bosni i Hercegovini predstavljaju jasne dokaze sistematskog pristupa u realizaciji tih ciljeva. Metodom analize dokumenata utvrdili smo da su u prvoj polovini 1992. godine intenzivne aktivnosti organa SFRJ i Srbije, u sinergiji s lokalnim zvorničkim srpskim političkim i vojnim snagama, bile usmjerene na realizaciju prvog i trećeg "Strateškog cilja srpskog naroda u BiH", odnosno na izvršenje genocida nad Bošnjacima. Dokazi ukazuju na rukovodnu ulogu struktura SFRJ i Srbije, posebno SDB-a Srbije, u organizovanju, naoružavanju i logističkoj podršci opremanju i angažovanju jedinica u Zvorniku tokom 1991. i 1992. godine. Ovi procesi nisu bili spontani, već su sprovođeni planski, uz direktnu koordinaciju visokih političkih i vojnih lidera, uključujući SSNO Jugoslavije i vojne organe Srbije.

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

Uloga Državne bezbjednosti Srbije

Uloga kadrova SDB-a Srbije u događajima u Zvorniku u tom periodu dokazuje ključnu povezanost između političko-vojnih struktura Srbije i samoproglašene SrRBiH, odnosno RS-a, u izvođenju vojnih operacija u Zvorniku. Formiranje i angažovanje "paravojnih" jedinica bilo je centralizovano i profesionalizovano kroz sistematsku obuku, logističku podršku i vođenje operacija, pri čemu su te jedinice – Arkanova SDG, Crvene beretke, Beli orlovi, Žute ose i druge – bile ključne za izvršenje ratnih zločina u prvoj polovini 1992. godine. Dakle, njihovo formiranje podržala je država, a operativno su njima rukovodili Jovica Stanišić i Franko Simatović, bliski saradnici Slobodana Miloševića. Dokazi predočeni kroz suđenja pred međunarodnim sudovima potvrđuju postojanje sveobuhvatnog UZP-a u kojem su učestvovali mnogi visoki politički, vojni i policijski lideri Srbije, RS-a i RSK-a. Ključni cilj ovog poduhvata u Bosni i Hercegovini bilo je "nasilno uklanjanje" i protjerivanje Bošnjaka i bosanskih Hrvata s teritorija koje su bile predviđene da budu dijelom RS-a. U svrhu provođenja "Strateških ciljeva", tokom marta i aprila 1992. godine na desnoj obali Drine, nasuprot Bijeljine i Zvornika, izvršene su obimne vojne pripreme za okupaciju tog dijela Bosne i Hercegovine. U aprilu 1992. godine razmještanje "paravojnih" jedinica u Zvorniku predstavljalo je dio šire strategije za uspostavljanje kontrole nad ovim područjem. Obrazac angažovanja spomenutih jedinica, koji karakteriše involviranost političkih lidera iz Srbije i Bosne i Hercegovine, potvrđuju brojni dokazi da su ovi događaji bili rezultat planirane koordinacije na najvišem nivou.

Dolazak Arkana

Nakon što su spomenute snage pod svoju potpunu kontrolu stavile susjednu Bijeljinu, okupaciju Zvornika započele su 8. aprila 1992. godine. Srpska dobrovoljačka garda, predvođena Arkanom, uz podršku JNA i drugih "paravojnih" jedinica iz Srbije te učešće TO "Srpske opštine Zvornik", izvršila je 8. i 9. aprila okupaciju cjelokupnog gradskog dijela Zvornika. Prilikom izvršenja okupacije počinjeni su brutalni i masovni zločini nad civilima, koji uključuju masovne egzekucije, premlaćivanja, silovanja, prisilnu deportaciju, mučenja te organizovano uklanjanje i prikrivanje tijela. Nakon okupacije gradskog dijela Zvornika, hiljade protjeranih civila pronašlo je utočište na Kula-Gradu. JNA je granatirala Kula-Grad s različitih lokacija, između ostalih i s teritorije Srbije. Skromne efektive patriotskih snaga Republike Bosne i Hercegovine na Kula-Gradu pružile su otpor, odbijajući više napada, uključujući i napade SDG-a. Odlučujući napad uslijedio je 26. aprila 1992. godine, kada su dodatno razmještene specijalne snage JNA, uz podršku "paravojnih" formacija te vojnih i policijskih jedinica, zauzele Kula-Grad. Nakon zauzimanja počinjeni su brojni zločini nad bošnjačkim civilima.

U periodu april–juni 1992. godine u Zvorniku je uslijedilo sistemsko počinjenje zločina nad preostalim bošnjačkim stanovništvom. Kroz sistemsku kampanju "paravojnih" jedinica – SDG-a, Žutih osa, Belih orlova, Gogićevaca i drugih, kao i pripadnika TO "Srpske opštine Zvornik", odnosno VRS-a – bošnjačko stanovništvo masovno je hapšeno, torturisano, zatočavano u logore, mučeno i ubijano. Svjedočenja preživjelih i brojni drugi dokazi predočavaju monstruozne oblike mučenja i masovne egzekucije, posebno u logorima. Žene su bile masovno podvrgavane silovanjima i drugim oblicima zlostavljanja. Tog oblika zločina nisu bili pošteđeni ni muškarci. Zvornik, kao ključno komunikacijsko čvorište, postao je epicentar masovnih zločina, što potvrđuje veliki broj ubijenih i nestalih žrtava u gradskom jezgru. Na graničnim prijelazima sa Srbijom postavljeni su punktovi na kojima su Bošnjaci, koji su se vraćali s posla ili školovanja, bili nasilno odvajani, premlaćivani i zatvarani u logore poput "Alhosa", "Standarda" i "Ekonomije", gdje su mnogi pogubljeni.

Genocidna kampanja

Birokratski aparat "Srpske opštine Zvornik" imao je ključnu ulogu u sistematskom provođenju zločina protiv Bošnjaka kroz niz organizovanih i institucionalizovanih mjera. Te mjere uključivale su ne samo počinjenje zločina već i prikrivanje tragova zločina putem organizovanog uklanjanja i pokopavanja žrtava u primarne i sekundarne masovne grobnice, promjene naziva naseljenih mjesta i ulica, oduzimanje stanarskog prava, davanje otkaza, uskraćivanje isplate penzija, ograničavanje slobode kretanja i drugo, sve u svrhu potpunog provođenja prvog i trećeg "Strateškog cilja". Pored toga, značajan aspekt genocidne kampanje bila je namjerna destrukcija islamskih sakralnih objekata i kulturnog naslijeđa Bošnjaka, s ciljem brisanja historijskih tragova njihovog prisustva u Zvorniku. Takve aktivnosti birokratskog aparata proizvele su dugotrajne i u mnogim aspektima nepopravljive posljedice na demografsku, etničku, ekonomsku i kulturološku strukturu ovog područja. Posebna sistematičnost, donošenjem različitih vrsta službenih akata, ispoljena je u nezakonitom oduzimanju bošnjačke privatne imovine i stambenih objekata s ciljem trajnog eliminisanja bošnjačkog prisustva na tom području.

17.02.26. 19:45

U sarajevskoj Vijećnici promovisana monografija "Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne"

Zvornički logori

Sistem koncentracionih logora u Zvorniku predstavljao je jedan od najsurovijih instrumenata zločinačkog plana za djelomičnim uništenjem Bošnjaka tokom rata. Logori "Alhos", TŠC, "Standard", "Ekonomija" u Karakaju, zajedno s logorima Dom kulture "Čelopek", Dom kulture "Drinjača", "Ciglana", "Novi izvor", Sud za prekršaje i mnogobrojni drugi, služili su kao mjesta nezamislive patnje, brutalnosti i masovnog ubijanja zatočenika. Zatočenici su bili izloženi prisilnom radu, ekstremnom fizičkom i psihičkom nasilju, uključujući nabijanje na kolac i seksualno zlostavljanje, što svjedoči o monstruoznim zločinima. Zvornički logori ujedno su i najveća stratišta zvorničkih Bošnjaka zbog velikog razmjera ubijanja zatočenika.

Ovaj sistem logora bio je suštinski dio strategije da se kroz monstruozna mučenja i ubijanja ostvare trajne fizičke i psihičke posljedice na preživjele. Nakon okupacije gradskog jezgra i Kula-Grada, kampanja zločina prenesena je na zvornička sela. Na osnovu prvog i trećeg "Strateškog cilja" te izdatih naređenja, smjernica i direktiva s najvišeg vojno-političkog vrha RS-a, nelegalne institucije i komandanti na regionalnom i lokalnom nivou dodatno su operacionalizovali izvršenje zadatka "etničkog razdvajanja" i "čišćenja" pojasa uz rijeku Drinu.

Sistematski napadi TO "Srpske opštine Zvornik" – počevši od maja 1992. godine, a od juna i Zvorničke brigade VRS, uz učešće JNA/VJ i "paravojnih" jedinica – rezultirali su masovnim ubistvima, strijeljanjima, progonima i uništavanjem imovine Bošnjaka Grbavaca, Glumine, Jusića, Križevića i okolnih naselja. Masovne grobnice, poput grobnice Ramin grob u Glumini, dokazuju visoku organizovanost vojnih, policijskih i civilnih struktura u izvršenju zločina i ogromne razmjere počinjenih zločina. U masovnoj grobnici Ramin grob, kao i u Kazanbašči, žrtve su sahranjivane u crnim plastičnim vrećama JNA.

Realizacija Karadžićeve odluke o sistemskom protjerivanju Bošnjaka iz Diviča ostavila je iza sebe stravične posljedice po bošnjačko stanovništvo ovog kraja. Zločini počinjeni u aprilu i maju 1992. godine, zajedno s masovnim protjerivanjem Divičana 26. maja i njihovim zatvaranjem u logore "Novi izvor" i Dom kulture "Čelopek", obilježili su početak ove genocidne kampanje. Brutalnosti u Domu kulture "Čelopek", poput masakra uoči Bajrama, kao i ostali zločini tokom juna, uključujući "vidovdanski" masakr, svjedoče o izuzetnoj monstruoznosti, sistematičnosti i brutalnosti izvršilaca zločina Dušana Vučkovića Repića i drugih pripadnika "paravojne" jedinice Žute ose. Jedan od oblika zločina koji je ispoljavan nad civilnim bošnjačkim stanovništvom jeste prisiljavanje očeva i sinova, kao i drugih srodnika, da opće jedni s drugima. Premještanje preživjelih logoraša iz Doma kulture "Čelopek" u logor u Sudu za prekršaje u Zvorniku i "Batković" u Bijeljini nije zaustavilo mučenja i ubijanja preostalih logoraša.

Masovna strijeljanja

Masovno strijeljanje Bošnjaka 30. maja 1992. godine u Drinjači predstavlja jedan od najmasovnijih zločina počinjenih tokom rata u Bosni i Hercegovini. Prethodno su Bošnjaci iz Drinjače uhapšeni, sprovedeni i zatočeni u Dom kulture "Drinjača", gdje su bili podvrgnuti brutalnom mučenju. U masovnom strijeljanju pogubljeno je više od 80 muškaraca i dječaka. Pored toga, žene, djevojke i maloljetnice bile su podvrgnute silovanju, a cjelokupno civilno stanovništvo protjerivanju. Ovi događaji simbolizuju surovost i planski karakter genocida nad Bošnjacima.

Zločin nad Bošnjacima petkovačkog kraja predstavlja primjer realizacije genocidne namjere tokom 1992. godine. Rukovodstvo "Srpske opštine Zvornik" te njene vojne i policijske strukture proveli su obimne pripreme od aprila do kraja maja 1992. godine za protjerivanje i zatočenje Bošnjaka iz Đulića, Klise i okolnih sela, što je realizovano 1. juna. Tog dana izvršeno je odvajanje muškaraca od žena i djece u Bijelom Potoku; žene i djeca su protjerani u Kalesiju, dok su muškarci prevezeni i zatočeni u logor TŠC "Karakaj". Zatočenici su u ovom logoru bili izloženi višednevnim teškim torturama i ubijanjima, a preživjeli su potom premješteni u Dom kulture u Pilici. Masovno strijeljanje preostalih zatočenika u "Gerinoj klaonici" 8. juna dodatno potvrđuje upornost u realizaciji genocidne namjere, pri čemu je ubijeno preko 635 bošnjački muškaraca i dječak. Razmjeri ovakvog zločina nisu zabilježeni u Bosni i Hercegovini sve do genocida u i oko Srebrenice 1995. godine. Prikrivanje dokaza, uključujući formiranje sekundarnih masovnih grobnica poput Crnog vrha, svjedoči o planskoj prirodi zločina.

Dokazi o deportacijama stanovništva Kozluka, Skočića i Šepka tokom 1992. godine ukazuju na učešće aktera sa svih nivoa struktura uključenih u realizaciju velikosrpskog projekta. Bošnjake su deportovali pripadnici SDB-a Srbije, angažovani u strukturama RS-a, policije i TO "Srpske opštine Zvornik", uz odobrenje političkog vrha RS-a. Na teritoriji Srbije tu ulogu preuzeli su pripadnici SDB-a uz podršku policije i Crvenog krsta Srbije. Zločini počinjeni nad Romima iz Skočića, pored masovnih pogubljenja i silovanja, uključivali su i elemente seksualnog porobljavanja djevojčica.

Od početka aprila do 5. maja 1992. godine, kada je uži dio Sapne nakratko okupiran, bilo je jasno da su zbog geostrateškog značaja ovog prostora snage JNA/VJ i VRS-a imale imperativ njegovog potpunog zauzimanja. Ofanzivne operacije tokom 1992–1995. dodatno su pogoršale sigurnosnu i humanitarnu situaciju i rezultirale brojnim zločinima nad civilima. Jedan od najmasovnijih zločina počinjen je nad zbjegom Teočana u Lokanju, gdje je ubijeno najmanje 67 osoba.

19.12.25. 06:30

Suđenje za zločine u Zvorniku: Ranjen pobjegao od ubistava kod Gerine klaonice

Ubijeno i nestalo više od 7.000 civila

Izvršenje zločina nad Bošnjacima južne zvorničke teritorije (Snagovo, Liplje, Kamenica, Novo Selo i Glodi) tokom 1992. i 1993. godine predstavlja jedan od najsistematičnijih primjera upornosti u provođenju politike djelomičnog uništenja stanovništva. Napadi na sela na području Snagova u aprilu 1992. godine označili su početak progona, a kulminirali su spaljivanjem 36 civila u Rašidovom Hanu 29. aprila. Tokom maja uslijedila su masovna odvođenja, zatočenja, ubistva i nestanci, kao i sistematska silovanja, posebno u logoru "Liplje". Zločini u Kamenici, Glodima i Novom Selu potvrđuju postojanje planirane strategije istrebljenja. Pad ovog područja pod kontrolu VRS-a doveo je do potpunog razaranja i masovnih zločina nad civilima.

Prostor Zvornika imao je ključnu ulogu i u genocidu u i oko Srebrenice 1995. godine. Na ovom području ubijen je i u masovne grobnice ukopan veliki broj žrtava 1992. godine, a iste strukture i infrastruktura korištene su i tokom izvršenja genocida jula 1995. godine. Operacije premještanja tijela žrtava genocida 1995. iz primarnih u sekundarne grobnice odvijale su se u velikoj mjeri upravo na području Zvornika, uz koordinaciju lokalnih struktura i korištenje resursa javnih preduzeća. Uzevši u obzir da je u Zvorniku 1992-1995. godine ubijeno i nestalo više od 7.000 civila, uglavnom Bošnjaka, te da je ovaj prostor bio ključno mjesto zločina i prikrivanja žrtava genocida, jasno je da Zvornik predstavlja jedan od centralnih prostora izvršenja genocida u Bosni i Hercegovini 1992-1995. godine.

Autor je direktor Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava UNSA i koautor knjige: Zvornik 1992-1995: Genocid na kapiji Bosne

* * *

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba.