Nafisa Latić: Od Markala do Minaba: Ko kontroliše narativ u ratu?

Vratimo se na trenutak unazad kroz vrijeme. Na jedno od najšokantnijih stradanja tokom opsade Sarajeva.

Piše: Nafisa Latić, za Turkiye Today

Dana 5. februara 1994. godine, minobacačka granata eksplodirala je usred prometne sarajevske pijace Markale. Šezdeset osam civila je ubijeno, a više od 140 ranjeno. Mnogi od njih, izgladnjeli, stajali su u redu za hranu u gradu koji je već godinama bio pod opsadom.

A onda se sve ponovilo jos jednom.

28. augusta 1995. godine, nova granata pala je na isto mjesto. Četrdeset tri civila su ubijena, a deseci su ranjeni.

Oba masakra dogodila su se u završnoj fazi rata u Bosni i Hercegovini. Sarajevo je bilo opkoljeno od 1992. godine, izloženo jednoj od najdužih opsada glavnog grada u modernoj historiji. Artiljerijski položaji Vojske Republike Srpske okruživali su gradska brda, svakodnevno ispaljujući granate na naselja, bolnice, škole i pijace. Ipak, upravo su prizori sa Markala najviše potresli svijet: tijela razbacana po tezgama pijace, krv koja teče uskim ulicama, voće i povrće pomiješano s krhotinama i komadima odjeće. Ali reakcija koja je uslijedila otkrila je još jednu dimenziju rata.

Optužbe zvaničnika Republike Srpske

Umjesto preuzimanja odgovornosti, zvaničnici Republike Srpske optužili su bosansku vladu da je sama inscenirala masakr. Tvrdili su da je Sarajevo granatiralo vlastite civile kako bi izazvalo međunarodnu intervenciju.

Srbijanski državni mediji dodatno su pojačali te tvrdnje, sugerirajući da su međunarodni novinari i istražitelji Ujedinjenih nacija pristrasni prema Srbima. Masakr je, tvrdili su, ili izmišljen ili su ga počinile same žrtve.

Godinama kasnije, Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju analizirao je opsežne forenzičke i balističke dokaze. Dvojica komandanata bosanskih Srba, Stanislav Galić i Dragomir Milošević, osuđeni su za svoju ulogu u kampanji granatiranja i snajperskog djelovanja protiv civilnog stanovnistva u Sarajevu, koja je uključivala i napade na Markale. Tribunal je zaključio da su granate ispaljene s položaja bosanskih Srba koji su okruživali grad.

Pijaca Markale postala je jedna od najupečatljivijih slika rata u Bosni. Pokazala je svijetu da su Sarajlije bili namjerna meta tokom od pocetka opsade. Razotkrila je razmjere njihove patnje. Ali je otkrila i nešto drugo, nesto sto je sastavni dio modernog ratovanja jednako kao artiljerija i rakete: poricanje.

Tvrdnja da je Sarajevo “granatiralo samo sebe” postala je jedan od najpoznatijih primjera ratnih dezinformacija.

Vojni historičari i istraživači političke komunikacije odavno dokumentuju kako zaraćene strane nastoje oblikovati narative oko civilnih žrtava. Studije o ratnoj propagandi pokazuju da strane u sukobu često koriste ono što istraživači nazivaju okvirom poricanja zločina: negirati odgovornost, okriviti žrtvu, dovesti u pitanje dokaze i optužiti medije za pristrasnost. U haosu rata takva strategija stvara dovoljno neizvjesnosti da odgodi odgovornost i utiče na javnu percepciju.

Sada se vratimo u sadasnjost, dvadeset i osmi je februar 2026. godine.

U ranim jutarnjim satima američko-izraelskog napada na Iran, projektil je pogodio žensku školu Shajareh Tayyebeh u južnom iranskom gradu Minab. Škola se nalazila u blizini zgarada koje je koristila Iranska revolucionarna garda.

Projektil je pogodio zgradu oko 10:45 po lokalnom vremenu, u vrijeme kada su učionice bile pune učenica. Eksplozija je razorila skolu i izazvala urušavanje krova na učenice i nastavnike koji su se nalazili unutra.

Razorene učionice, školski ruksaci razbacani po ruševinama

Najmanje 170 ljudi je ubijeno, većinom djevojčica. Deseci su ranjeni.

Prizori s mjesta napada bili su bolno poznati: razorene učionice, školski ruksaci razbacani po ruševinama, roditelji koji među krhotinama traže svoju djecu.

U danima nakon napada, američki predsjednik Donald Trump u početku je okrivio Iran za bombardovanje, sugerirajući da je Teheran možda napao vlastite civile.

„Na osnovu onoga što sam vidio, to je uradio Iran. Mislimo da je to uradio Iran, jer su veoma neprecizni sa svojom municijom. Nemaju nikakvu preciznost“, rekao je Trump tokom jednog javnog obraćanja.

Ali kako su se pojavljivali novi dokazi, slika je počela da se mijenja. Video snimci napada, satelitski snimci i analiza oružja koju su proučavali novinari i vojni stručnjaci sugerirali su da projektil koji je pogodio školu liči na krstareću raketu Tomahawk, oružje koje su Sjedinjene Američke Države koristile tokom prvog vala napada na Iran 28. februara.

Ni Iran ni Izrael ne raspolažu raketama Tomahawk. Američka vojska potvrdila je da su Tomahawk rakete korištene u prvom valu napada na Iran, a mapa Pentagona s početka operacije pokazivala je ciljeve upravo u području Minaba.

Upitan ponovo o napadu, Trump je rekao da “ne zna ništa o tome.”

Pojedini američki senatori opisali su bombardovanje kao „užasavajuće“ i zatražili potpunu istragu o tome da li su američke odluke o odabiru ciljeva ili ublažena pravila angažmana doprinijela ovom napadu.

Ujedinjene nacije također su pozvale na potpunu i nezavisnu istragu, upozoravajući da napadi na škole tokom nastave izazivaju ozbiljnu zabrinutost prema međunarodnom humanitarnom pravu.

Iranski zvaničnici osudili su bombardovanje kao ratni zločin, optužujući stranu vojnu agresiju.

I tako je bitka za narativ započela gotovo odmah.

Tri decenije dijele Markale od Minaba

Ponovo su se pojavili isti elementi: suprotstavljene tvrdnje, optužbe za pristrasnost, pozivi na istragu i pokušaji da se priča preoblikuje prije nego što sve činjenice budu poznate.

Istraga i dalje traje.

Tri decenije dijele Markale od Minaba.

Geografija je drugačija.

Oružje je drugačije.

Rat je drugačiji.

Ali obrazac nije.

Kada civili ginu u ratu, borba za istinu počinje gotovo istog momenta kada bomba eksplodira.

Ruksaci razbacani po ruševinama u Minabu bolno podsjećaju svakoga ko pamti sarajevske pijace prekrivene krvlju.

Oružje rata se možda mijenja.

Ali narativi i strategije cini se da ostaju iste.