Opelo za zločinca: Šta sahrana Mladića govori o odnosu SPC prema genocidu u Srebrenici?

Ukop ratnog zločinca Ratka Mladića u Beogradu ponovo je otvorio jedno od najosjetljivijih pitanja odnosa Srbije prema ratovima devedesetih – gdje je granica između vjerskog prava na molitvu za pokojnika i javne rehabilitacije čovjeka pravosnažno osuđenog za genocid u Srebrenici i druge ratne zločine.

Opelo krvoloku Mladiću predvodio je patrijarh Srpske pravoslavne crkve Porfirije. Time je SPC dobila jednu od centralnih uloga u javnom ispraćaju bivšeg komandanta tzv. Glavnog štaba VRS, koji je pred Međunarodnim rezidualnim mehanizmom za krivične tribunale pravosnažno osuđen na doživotni zatvor.

Mladić je osuđen za genocid u Srebrenici, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine, uključujući progon, terorisanje i protivpravne napade na civile u Sarajevu 2017. godine. Žalbeno vijeće je 2021. godine potvrdilo njegovu doživotnu kaznu, trajno ga upisavši na najtamnije stranice historije čovječanstva.

Trending

Sunčan početak sedmice u Sarajevu: Veliki broj šetača u strogom centru grada

Vjerski obred ili simbolička rehabilitacija?

Samo održavanje opela ne znači automatski da crkva odobrava ono što je pokojnik činio. U pravoslavnoj tradiciji molitva za pokojnika dio je vjerskog obreda i može biti upućena i za čovjeka koji je tokom života počinio teške grijehe.Međutim, okolnosti Mladićeve sahrane daju tom obredu širi javni i politički značaj.

Prije oko 21h

Zločinac Mladić će biti sahranjen uz vojne počasti, Vučić: "Briga nas šta kaže Marta Kos"

Mladić je za dio javnosti u Srbiji i manjem bosanskohercegovačkom entitetu RS i dalje "simbol ratne odbrane srpskog naroda", dok ga porodice njegovih žrtava i pravosudne institucije međunarodne zajednice vide kao jednog od ključnih vojnih aktera zločina počinjenih tokom rata u Bosni i Hercegovini.

U takvoj situaciji posebno se postavlja pitanje da li je SPC spremna jasno razdvojiti molitvu za dušu pokojnika od bilo kakvog veličanja njegovog ratnog djelovanja.

Jer postoji velika razlika između poruke: "Molimo za oprost njegovih grijeha" i poruke da je čovjek osuđen za genocid bio nacionalni heroj.

Srebrenica kao test moralnog autoriteta Crkve

Genocid u Srebrenici nije pitanje političkog mišljenja. Međunarodni sudovi utvrdili su da je u julu 1995. godine počinjen genocid, a Ratko Mladić pravosnažno je osuđen za svoju odgovornost u tim događajima.

Zbog toga se od vjerske institucije koja ima veliki društveni autoritet može očekivati više od samog rituala. Pitanje nije može li SPC održati opelo? Može.

Prije oko 4h

Veliki red na ulazak u crkvu gdje je kovčeg ratnog zločinca: Snimljeni i "Noćni vukovi" iz Rusije

Pitanje je može li, istovremeno, jasno reći da ubijanje više od 8.000 bošnjačkih muškaraca i dječaka u Srebrenici nije bilo nikakva "odbrana srpstva", da su žrtve bile nevini ljudi i da zločini počinjeni u ime jednog naroda ne mogu biti pretvoreni u nacionalnu vrlinu.

Upravo odsustvo takve jasne moralne poruke otvara prostor za zaključak da se granica između vjerskog obreda i nacionalne mitologije sve više briše.

Mladić između dva memorijska prostora

Današnji ukop u Beogradu događa se u potpuno drugačijem memorijskom okviru od onog koji svake godine 11. jula postoji u Potočarima. U Srebrenici se porodice žrtava okupljaju kako bi ukopale posmrtne ostatke svojih najmilijih i podsjetile na genocid koji je počinjen nad Bošnjacima. U Beogradu je danas ispraćen čovjek kojeg dio javnosti i dalje smatra herojem. Ta dva pogleda na istu historiju gotovo da ne dodiruju jedan drugog.

Za porodice žrtava Ratko Mladić nije simbol odbrane, nego čovjek čije je komandovanje bilo povezano s masovnim ubistvima, progonom i uništavanjem jednog naroda. Za dio njegovih poštovalaca, međutim, on ostaje simbol vojne i nacionalne odbrane Srba.

Upravo između ta dva narativa nalazi se problem suočavanja s prošlošću u Srbiji i Bosni i Hercegovini.

SPC i naslijeđe devedesetih

Pitanje odnosa SPC prema Mladiću ne može se posmatrati potpuno odvojeno od uloge koju je dio crkvenog vrha imao tokom ratova devedesetih.

Srpska pravoslavna crkva bila je jedna od institucija koje su snažno oblikovale srpski nacionalni identitet u periodu raspada Jugoslavije. Pojedini njeni velikodostojnici otvoreno su podržavali političke i vojne strukture bosanskih Srba, dok su drugi bili kritičniji prema nacionalizmu i ratu.

Zbog toga bi bilo pogrešno sveštenstvo i vjernike SPC svesti na jednu političku poziciju. Ali je jednako problematično zanemariti historijski kontekst u kojem su religijski i nacionalni identitet često bili gotovo nerazdvojni.

Kada se pravoslavlje poistovjeti sa srpstvom, a srpstvo sa "odbranom" teritorije i naroda, postoji opasnost da se vojni akteri te odbrane počnu posmatrati kao svojevrsni nacionalni heroji, bez obzira na zločine koji su počinjeni tokom rata.

Prije oko 1h

Sramotne scene iz Beograda: Navijači Crvene zvezde organizovano stigli na ukop Ratka Mladića

Oprost nije isto što i opravdanje

Za SPC bi upravo ovdje mogla postojati mogućnost da napravi jasnu razliku. Crkva može moliti za pokojnog Mladića i istovremeno priznati patnju njegovih žrtava. Može govoriti o oprostu, ali ne i o zaboravu.

Može reći da nijedan narod nije kolektivno kriv, ali i da se nijedan narod ne smije skrivati iza kolektivnog identiteta kada su u njegovo ime počinjeni zločini.

Takva poruka ne bi bila usmjerena protiv srpskog naroda. Naprotiv, bila bi pokušaj da se srpski identitet odvoji od zločina počinjenih tokom rata.

Šta danas govori odnos SPC prema Srebrenici?

Sama činjenica da je patrijarh predvodio opelo nije dovoljna da se zaključi da SPC podržava genocid u Srebrenici. Ali način na koji se Mladićev javni ispraćaj odvija jeste legitiman povod da se postavi pitanje da li SPC dovoljno jasno odbacuje glorifikaciju ratnog zločinca i da li je spremna nedvosmisleno priznati patnju bošnjačkih žrtava.

Jer pomirenje između Bošnjaka i Srba neće biti moguće ako jedna strana od svojih žrtava traži da prihvate tuđu verziju historije, dok se od druge ne traži da prizna zločine počinjene u ime vlastitog nacionalnog projekta.

Priznanje genocida u Srebrenici ne znači kolektivnu krivicu srpskog naroda. Kao što ni činjenica da su mnogi Srbi tokom rata bili žrtve ne može biti argument za negiranje zločina nad Bošnjacima.

Prava moralna granica nalazi se upravo između ta dva stava.

Zato će današnja sahrana Ratka Mladića vjerovatno ostati zapamćena ne samo kao posljednji ispraćaj jednog osuđenog ratnog zločinca, nego i kao još jedan test spremnosti srpskih institucija da se suoče s naslijeđem rata u Bosni i Hercegovini.

Za SPC taj test ima posebnu težinu. Jer čovjeku se može pružiti posljednji vjerski obred, a da se istovremeno jasno kaže: zločin nije svet, nacionalni cilj ne opravdava ubistvo nevinih i nijedan vojni komandant ne može biti iznad moralne odgovornosti za ono što je počinjeno pod njegovom komandom.