Nenad Fišer: Nigdje u svijetu Nacionalna biblioteka nije izbačena da bi se uselila vlast (II)

Pitanje povratka Nacionalne i univerzitetske biblioteke (NUB) Bosne i Hercegovine u Vijećnicu nije, međutim, samo pitanje političke odluke, vlasništva ili buduće namjene jednog od najpoznatijih sarajevskih objekata. Šta o sličnim slučajevima govori iskustvo drugih zemalja? Postoji li uopće presedan za ono što se dogodilo u Sarajevu – da se nacionalna biblioteka nakon ratnog razaranja i obnove ne vrati u svoju historijsku zgradu, nego da ona dobije novu, administrativno-političku funkciju?

O tim pitanjima u nastavku mini feljtona piše Nenad Fišer, nastavak teksta prenosimo u cijelosti.

Piše: Nenad Fišer, za portal Radiosarajevo.ba

Trending

Novi detalji užasa u Bileći: Otkrivena uloga uhapšene Marije Ivković

Ostavivši iza sebe neprohodnu džunglu službenih akata, procedura, projekata, rješenja, odluka, saopštenja, žalbi, inicijativa, pa i bizarnih opservacija nemalog broja žitelja eko-sistema socijalnih mreža, dobronamjernom znatiželjniku se otvara obzor svjetskog iskustva sa sličnim situacijama. Na kraju krajeva, nisu li se slične stvari dešavale i drugdje? Istorija je satkana od supstancijalnih, najčešće silovitih promjena: dešavaju se međudržavni i građanski ratovi, državni udari i pučevi, revolucije i kontrarevolucije, slomovi režima, smjenjuju se  državna uređenja, dinastije i monarhije, padaju dojučerašnje vlasti i na njihovo mjesto dospijevaju druge, stvaraju se nove države, već postojeće se oslobađaju okupatorske ili kolonijalne vlasti ili i same postaju tuđim plijenom … Svjedoci svake od tih promjena su dugovječne monumentalne građevine na čije će prostore polagati pravo onaj ko ima moć da odluči za šta će ih iskoristiti. Nisu li i drugdje, u previranjima nastalim sudarom tranzicijskog pragmatizma i prosvjetiteljskog idealizma, nacionalne biblioteke znale biti preinačene u neupitna sjedišta uprave, dokazujući da je vlast najtrajniji oblik stanarskog prava?

Prije oko 19h

Mini-feljton | Nenad Fišer: Ko je deložirao duh Vijećnice? (I)

Iskustva iz svijeta

Uzmimo bilo koji sličan primjer, poput onog u… kao onaj kada je nakon… 

Nema! Nema pa nema! Nema sličnog primjera da je nacionalna biblioteka deložirana iz reprezentativne povijesne zgrade, bilo očuvane bilo obnovljene, da bi se u nju uselila gradska ili državna uprava. Obilje je suprotnih primjera, da se velelepne zgrade u kojima su ranije prebivali organi uprave dodijele kapitalnim kulturnim institucijama – poput Nacionalne biblioteke - ali obratni pravac nije zabilježen.

A dešavale su se svakojake stvari.

Negdje je izvođeno objedinjavanje kolekcija lociranih na različitim mjestima u centraliziranu instituciju, smještenu u postojećoj, najčešće monumentalnoj zgradi ili novoizgrađenoj građevini. Drugdje je biblioteka nastavila raditi u svojoj istorijskoj zgradi ili je tu boravila do podizanja nove. Na nekim mjestima je bila relocirana zbog urbanističkih radova, kako je to bilo prije dvadesetak godina u Singapuru. Znalo se desiti i da bude, kao u Sarajevu 1951. godine, smještena u zgradu gdje je nekoć prebivala vlast. To se dogodilo nakon revolucije 1977. godine na Sejšelima, prije nego što je izgrađen novi kompleks za Nacionalnu biblioteku, pa i u Lihtenštajnu gdje je nakon donošenja zakona o Nacionalnoj biblioteci 1961. godine ona počela raditi u bivšoj zgradi parlamenta u Vaduzu, sve do svoga useljenja u novu zgradu 1968. godine. Sličan obrazac obilježio je i sudbinu albanske Nacionalne biblioteke, osnovane još 1920. godine. Nakon Drugog svjetskog rata, 1945. godine, smještena je u zgradu u kojoj je prethodno bilo sjedište privremene albanske vlade.

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

"Eksploatacije narodnih masa“

Iz tog razloga ilustrativne su i sudbine Nacionalnih biblioteka u zemljama u kojima su upravu preuzele revolucionarne komunističke vlasti kojima, za potrebe "stvaranja novog čovjeka“ nasilje nije bilo strano, a i programski su bile opredijeljenje za "obračun sa ostacima izrabljivačkih režima“, građanskog društva, monarhije, i sl. Zar ne bismo baš od njih očekivali nedostatak poštovanja prema elitnim kulturnim institucijama predrevolucionarnog doba, stasalim i njegovanim u vremenu "eksploatacije narodnih masa“? Na primjer – prema nacionalnim bibliotekama.

Da provjerimo!

U Kini je poslije proglašenja republike 1912. godine, nakon Xinhai revolucije i rušenja dinastije Qing, prijestolnička biblioteka u Pekingu (Jingshi Tushuguan, formirana 1909.) preimenovana u Nacionalnu Pekinšku biblioteku. Po završetku građanskog rata 1949. godine, pa i tokom kulturne revolucije, kolekcije koje su bile smještene u različitim državnim ustanovama premiještaju se u ovu biblioteku i ona 1998. postaje Nacionalna biblioteka Kine.

U Rusiji, nakon Oktobarske revolucije, crkveni i gubernijski arhivi iseljeni su iz svojih istorijskih zgrada i premješteni u skladišta ili nove objekte. Palate i manastire zaposjeli su muzeji, ali i državne ustanove ili su se uselila sjedišta Sovjeta. Ali glavna nacionalna biblioteka (Carska javna biblioteka) u St. Peterburgu, osnovana 1795. ukazom Katarine Velike, preimenovana je 1925. u Državnu javnu biblioteku i ostala kulturnim ponosom Sovjetskog Saveza, a danas je Ruska nacionalna biblioteka.

Kubanska nacionalna biblioteka u Havani bila je osnovana 1901. godine. Za nju je sredinom pedesetih godina izgrađena monumentalna zgrada u koju je useljena 1957. godine, dvije godine prije revolucije i pobjede Castra, gdje se i danas nalazi. Nova vlast, uzged rečeno, nije zadržala raniju Gradsku vijećnicu (Palacio del Ayuntamiento) kao svoje sjedište, nego ju je pretvorila u muzejsko-reprezentativni objekat.

Slično je bilo i u zemljama Varšavskog ugovora u kojima je, po završetku Drugog svjetskog rata, uslijedila uspostava sovjetskog modela komunističke vlasti.

Sve one su, u većoj ili manjoj mjeri, preslikavale sovjetski model uspostavljen na ideji obrazovanja proletarijata i čvrste ruke koja će paziti da se sadržaj i obim te prosvijećenosti drži pod partijskom kontrolom. Sam Lenjin je bio opsjednut idejom učenja, oličenom u krilatici “Učiti, učiti i samo učiti”. Nju je, najvjerovatnije, preuzeo iz pripovjetke Antona Čehova “Moj život” (1896) i po prvi put ugradio u svoj polemički članak “Nazadni pravac u ruskoj socijaldemokratiji” iz 1899, a kasnije neumorno ponavljao u svojim govorima i tekstovima dvadesetih godina. Staljin u tom pogledu nije bio posebno rječit, njegova opsesivna tema su bili kadrovi. Ako bi se poigrali analogijama, u onoj mjeri u kojoj je Lenjin bio zagovornik biblioteke, Staljin je preferirao institucije uprave. Sudeći po sudbini nacionalnih biblioteka u državama čija su uređenja izrasla iz sovjetskih sadnica, bilo je presudno Lenjinovo viđenje njihovog značaja.

U Njemačkoj je postojala Kraljevska biblioteka Pruske smještena u Berlinu, koja je 1918. godine postala Pruska državna biblioteka. Poslijeratnim stvaranjem DDR i podjelom Berlina, u Istočnom Berlinu sa radom nastavlja Deutsche Staatsbibliothek u svojoj istorijskoj zgradi, dok se u Zapadnom formira Staatsbibliothek Prussischer Kulturbesitz, da bi nakon ujedinjenja Njemačke 1990. dvije biblioteke bile spojene u jedinstvenu nacionalnu ustanovu koja koristi oba prostora.

Rumunska nacionalna biblioteka osnovana je 1838. kao Biblioteka Sv. Save, i više puta je mjenjala lokacije u Bukureštu. U periodu 1947.-1948. dolazi do reorganizacije i 1955. formirana je Središnja državna biblioteka (Biblioteca Centrală de Stat), isprva smještena u zgradi Suda a potom premještena u bivšu Palatu berze. Četvrt stoljeća kasnije, osamdesetih godina, za nju se podiže nova, namjenska zgrada. Radove na njoj prekida prevrat 1989. godine da bi zgrada bila napokon dovršena i biblioteka useljena 2012. godine.

U Mađarskoj 1949. godine Nacionalna biblioteka (Országos Széchényi Könyvtár) postaje samostalna institucija i ostaje u zgradi Nacionalnog muzeja sve do preseljenja u Budimski dvorac 1985. godine. Istovremeno, velika univerzitetska biblioteka Eötvös Loránd nakon dolaska komunista ostaje u bivšem pavlinskom samostanu, svojoj istorijskoj palati iz 19. vijeka.

Iranska revolucija

Nakon 1948. godine u Čehoslovačkoj je Nacionalna i univerzitetska biblioteka nastavila svoj rad. Deceniju kasnije dolazi do velike centralizacije i stvaranja Državne biblioteke koja je i dalje smještena u svojoj istorijskoj zgradi u Pragu, u Klementinumu. Po razdvajanju Češke i Slovačke, 1990. godine, ona dobija naziv Državne biblioteke, da bi uskoro postala Nacionalna biblioteka Republike Češke. U Bugarskoj i Poljskoj, gdje su zgrade Nacionalne biblioteke bile uništene u toku rata, izgrađene su nove a do njihovog otvaranja biblioteke su funkcionirale na više privremenih lokacija. Pritom, Poljska je još stoljeće ranije imala gorko iskustvo sa pustošenjem Univerzitetske i kraljevske biblioteke u Varšavi, kada su nakon novembarskog ustanka 1830. godine ruske vlasti raspustile biblioteku i preselile dragocjene zbirke u Kijev i St. Peterburg.

S pravom se može primijetiti da odnos komunističkih vlasti prema nacionalnim bibliotekama proizlazi iz specifične ideologije i nikako ne može ilustrirati neki opštiji obrazac. Pogotovo ne tamo gdje su se dešavale revolucije, radikalne smjene vlasti i prevrati kojim se iz temelja mijenjao sistem društvenih vrijednosti. Za očekivati je da je barem negdje novouspostavljena vlast donijela političku odluku da je društveno korisnije posvetiti pažnju smještaju uprave nego smještaju knjiga.

U Iranu je poslije revolucije 1979. godine, Nacionalna biblioteka, podignuta u Teheranu četrdesetak godina ranije, nastavila raditi još četvrt stoljeća da bi 2005. godine bila preseljena u novu zgradu.

Nakon revolucije 1974. godine i svrgavanja cara Haile Selassie, u Etiopiji vlast preuzima prosovjetska vojna hunta (Derg, “vojni komitet”). Šta je ona uradila sa memorijalnom bibliotekom Wemezekir u Addis Ababi, koju je još 1944. formirao car? Organizaciono ju je spojila 1976. godine sa nacionalnom arhivom, čime je formirana Nacionalna arhiva i biblioteka Etiopije. Derg pada 1991. godine, ali biblioteka je i danas na istom mjestu gdje je i bila od svoga začetka.

Burnu istoriju imala je i argentinska nacionalna biblioteka. Izrasla je iz Javne biblioteke Buenos Airesa, osnovane 1810. godine, koja je status nacionalne biblioteke dobila osamdesetih godina 19. stoljeća i 1901. godine bila smještena u zgradu državne dobrotvorne lutrije (Lotería de Beneficencia). Nakon pada Perona 1955. godine, Predsjednička rezidencija Palacio Unzué je srušena po naredbi generala Pedra Eugenija Aramburua zbog njenog simboličkog značaja. Zemljište je 1960. godine namijenjeno izgradnji Nacionalne biblioteke, koja je otpočela 1971. a sama biblioteka otvorena je dvadeset godina kasnije.

A Biblioteka?

U Portugalu je, nakon "revolucije karanfila“ i pada Salazarove vojne diktature (Estado Novo), Nacionalna biblioteka nastavila neometano funkcionirati, baš kao i u Španiji poslije pada frankizma i procesa demokratizacje 1975-1978. godine.

Ni pokušaji da se iskoristi moć agregacije informacija, kakvu pružaju savremeni AI servisi, nisu urodili plodom. Ni ChatGPT, ni Gemini, ni Claude, čak ni Perplexity koji je stekao zavidnu reputaciju po svojoj iscrpnosti i pouzdanosti rezultata pretraga, nisu na svjetlost dana iznijeli slučaj analogan sarajevskom. Svaka od konsultiranih vještačkih inteligencija je, svojim riječima, saopštila otprilike isti nalaz: “U dostupnim međunarodnim izvorima ne postoji sličan dokumentirani slučaj u kojem je istorijska zgrada nacionalne biblioteke, prethodno korištena kao gradska uprava, nakon ratnog oštećenja i obnove političkom odlukom vraćena gradskoj upravi, umjesto da se nacionalna biblioteka vrati u svoj prethodni prostor.”

U ovom nalazu postoji nešto uznemirujuće. Dnevni broj upita koje ljudi širom svijeta upućuju servisima vještačke inteligencije mjeri se u milijardama. U tom ogromnom broju, čak i zanemarujući specifičnije pretrage podataka vezanih za ratove na Balkanu devedesetih godina i sudbinu Sarajeva, mnoge će zanimati šira područja unutar kojih prebivaju i informacije vezane za Vijećnicu. Ona ima svoje mjesto u kontekstu pitanja vezanih za arhitekturu i urbanizam, kulturnu baštinu i zaštitu spomenika, kulturno pamćenje i memorijalizaciju, ili za relaciju kulture, institucija i nacionalnog identiteta, za rat i međunarodnu zaštitu kulturne baštine, ili za bibliotekarstvo i istoriju knjige, za kulturocid, urbicid ili libricid itd.

I svaki put kada se pojavi u rezultatima pretrage, informaciju o Vijećnici pratiće i podatak da je monumentalna građevina u kojoj je nekada prebivala Nacionalna biblioteka, nakon obnove preinačena u “višenamjenski javni objekat“, a biblioteka je premještena u...a biblioteci je prepušteno da se snađe.

(Sutra: Grad je kuća njegovih stanovnika, biblioteka je njegov duh…)

* * *

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba.