Savez kolumnista | Sead Turčalo: Generacija u evropskoj čekaonici

Rasprave o mladima i evropskim integracijama u Bosni i Hercegovini i regiji najčešće se kreću oko dvije suprotstavljene teze. Jedna je da su mladi prirodni saveznici evropskih integracija, te da će smjenom generacija dovršiti i dočekati kraj tog procesa. Druga, mnogo više ističe skepticizam prema evropskom putu i smatra da zamor od čekanja nepovratno gura mlade ljude i donosi razočarenje u "evropsku budućnost".

Piše: Sead Turčalo, za portal Radiosarajevo.ba*

Istraživanje Regionalne mreže centara za napredne studije u Jugoistočnoj Evropi (RECAS), provedeno kroz deliberativne radionice s ukupno 92 učesnika u šest glavnih gradova regije, pokazuje da je stvarnost drugačija od obje teze. Mladi u regiji Evropu i dalje doživljavaju kao vrijednosni okvir, ali sve manje doživljavaju Evropsku uniju kao političku zajednicu kojoj pripadaju.

Trending

Mensur Dogan upozorava: "Odluke FS BiH tjeraju djecu od fudbala, a naš novac odlazi bez kontrole"

Taj raskorak je naročito zanimljiv i politički najozbiljniji u Bosni i Hercegovini. Ovdje treba napraviti metodološku ogradu i reći da je deliberativna radionica u Sarajevu okupila mlade od 18 do 25 godina i nije reprezentativan uzorak, pa se iz nalaza ne mogu izvoditi postoci, niti govoriti da su ti stavovi primjenjivi na većinu mladih. Ali deliberativni format otkriva ono što anketa skriva, a to je logika kojom mladi povezuju vrijednosti, svakodnevno iskustvo, političku nemoć i očekivanja od budućnosti. Ta logika je često mnogo važnija od brojki.

Pripadanja bez članstva

U regiji mladi Evropu vezuju uz demokratiju, vladavinu prava, mir, socijalnu zaštitu i institucionalnu uređenost, a slobodu kretanja i obrazovne mogućnosti vide kao opipljiv oblik onoga što često označavamo evropskim standardima. U ovaj obrazac viđenja Evrope kod mladih u regiji, učesnici iz Bosne i Hercegovin unose korekciju,  opisujući Uniju kao vanjskog aktera koji nameće pravila i standarde, distancirajući se od odgovornosti za njihove dugoročne posljedice. Uvid učesnika da Unija nameće pravila koja su istovremeno potrebna sažima paradoks da evropske norme crpe legitimitet iz slabosti domaćih institucija, a ne iz otpga da mladi process EU integracija osjećaju kao zajednički projekt. Shodno tome kroz taj process se, u njihovom uvidu, uvozi korektivni mehanizam u poredak koji sam ne proizvodi minimum pravičnosti i institucionalne uređenosti.

Zabranjeno preuzimanje teksta bez pismenog odobrenja Redakcije portala Radiosarajevo.ba!

Regionalni izvještaj RECAS-a položaj Zapadnog Balkana opisuje kao "pripadanje bez članstva". Region je geografski, kulturno i historijski u Evropi, ali politički ostaje izvan prostora u kojem se donose odluke koje ga neposredno oblikuju. U Bosni i Hercegovini integracija se pojavljuje kao čekaonica, odnosno ostanak u nekoj vrsti produženog limba. Pritom, ta čekaonica racionalizira očekivanja, normalizira neizvjesnost i pretvara privremeni status u trajno političko stanje. Postdejtonska generacija u Bosni i Hercegovini odrasla je uz obećanje da je evropska integracija historijski neizbježna, ali bez iskustva završetka tog procesa. Za nju proširenje nije prijelaz iz jednog poretka u drugi, nego predstavlja beskonačnu sadašnjost u kojoj se EU integracije, evropska perspektiva, politika otvorenih vrata i slične fraze iz tehnokratskog rječnika Brisela i dijela domaćih političkih elita su postale isprazne floskule. 

Politički je važan i strah mladih da bi države Zapadnog Balkana i nakon pristupanja mogle ostati članice drugog reda. Više nije dovedena u pitanje samo brzina EU puta nego i obećanje ravnopravnosti na njegovom kraju. Kritika različitog tretmana Ukrajine i Zapadnog Balkana, prisutna tokom rasprave s mladim u Sarajevu, govori o percepciji da kriteriji nisu nepristrasna pravila nego da geopolitička važnost postaje presudna. Kada se takva percepcija ukorijeni, uslovljavanje prestaje izgledati kao eurointegracijski put i počinje ličiti na tehnologiju upravljanja periferijom. 

Ovdje treba izbjeći pogrešan zaključak da je skepticizam mladih dokaz da je evropska ideja izgubila svu privlačnost. Kritika Unije često se izgovara upravo jezikom evropskih vrijednosti, pa joj tako mladi u BiH zamjeraju dvostruke standarde, sporost, selektivnu primjenu pravila, birokratsku udaljenost i pasivnost u krizama zato što od nje očekuju demokratsku dosljednost, vladavinu prava i političku sposobnost. Njihov skepticizam je zahtjev da se Evropa ponaša evropski. Problem nastaje kada se taj zahtjev godinama ponavlja bez vidljivog institucionalnog odgovora. Kritička lojalnost tada se pretvara u ravnodušnost, a ravnodušnost je za politički projekt opasnija od otvorenog protivljenja.

Nizak prag očekivanja

Rečenica koja dosta govori o stanju među mladim u Bosni i Hercegovini, izgovorena na deliberativnoj radionici u Sarajevu, glasi: "Sve dok se ne puca, stvari su u redu." 

Ona pokazuje koliko je nizak prag političkih očekivanja u postkonfliktnom društvu. Mir se reducira na odsustvo oružanog nasilja, stabilnost na održavanje institucionalnog minimuma, a napredak na sprečavanje povratka u prošlost. 

Takav minimalizam odgovara domaćim političkim akterima koji proizvode krize koje ne dosežu prag nasilja i međunarodnim akterima koji uspjehom smatraju privremeno obuzdavanje domaćih vlastodržaca da ne eskaliraju krizu u nasilje. 

Odgovornost mora biti precizno raspoređena. Domaći politički akteri ne mogu sporost proširenja koristiti kao alibi za zarobljene institucije, korupciju i stranačko zapošljavanje. Ali ni Unija ne može odgovornost svesti na tehničku podršku i frazu da je transformacija domaći zadatak. Ona bira političke sagovornike, dizajnira uslovljavanje i odlučuje kada će kriterije primijeniti strogo, a kada će prednost dati kratkoročnoj stabilnosti. Ako sarađuje s elitama koje reforme simuliraju, EU doprinosi reprodukciji upravo samo stanja koje predstavlja mir kao odsustvo rata. 

Drugačija politika ne zahtijeva novu kampanju o evropskim vrijednostima, nego promjenu onoga što institucije rade. Evropska sredstva moraju se vezati za rezultate koje mladi prepoznaju, a to su transparentno zapošljavanje, kvalitetnije obrazovanje, zaštitu okoliša, digitalna prava i sl. Mladi trebaju učestvovati u praćenju reformi i trošenja sredstava, a ne samo u konsultacijama o već donesenim prioritetima. Uspjeh se ne može mjeriti brojem radionica i deklaracija, nego brojem preporuka pretočenih u budžete i propise, pristupom mladih tijelima sa stvarnim nadležnostima i povjerenjem da institucionalni angažman proizvodi rezultat. 

Nalazi istraživanja RECAS ne govore da je proevropska orijentacija mladih nestala. Govore da se ona mijenja, te da je odnos prema Evropi hladniji i pragmatičniji. Ona je potrebna, ali nije snažno doživljena, tako da je privrženost EU uslovna, kritička i podložna eroziji.

Evropska unija, pa i domaći akteri, bi trebali shvatiti da izgradnja povjerenja u EU nije komunikacijska kampanja, nego institucionalni učinak dosljednih pravila, vidljivih poboljšanja i stvarnog učešća mladih u onome što jeste distribucija političke moći. Ako se to ne dogodi, Evropa će za mlade ostati privlačna, možda čak i neophodna, ali prije svega kao mjesto u koje se odlazi, a ne kao zajednica koja se ovdje gradi. To bi bio poraz politike proširenja, bosanskohercegovačke demokratije i ideje da mir znači više od odsustva pucnjave.

*Autor je redovni je profesor na Odsjeku za sigurnosne i mirovne studije. Od 2019. godine obavlja dužnost dekana Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Sarajevu

* * *

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Ja mislim" su isključivo lični stavovi autora tekstova i moguće da ne odražavaju stavove redakcije portala Radiosarajevo.ba.