Euzičke razglednice: Portugal, zemlja koja ima svoj 'sevdah'

I ove srijede u 18,30, a reprizno u subotu u 17,00 imamo priliku slušati emisiju u kojoj nas muzički urednik Elvis J. Kurtovich uvodi u muziku zemalja EU. Došao je red na Portugal, zemlju koja ima svoj 'sevdah' - muzičku tradiciju pod nazivom Fado. 

Piše: Elvis J. Kurtovich za Radiosarajevo.ba 

Portugal (República Portuguesa) je zapadnoevropska država na Pirinejskom poloutoku koja se graniči sa Španijom i izlazi na Atlantski okean. Prostire se na površini od 92.391 km², ima oko 10,5 miliona stanovnika, a od 1986. godine je članica Europske unije.

Tradicionalna muzika

Kao i u mnogim drugim državama, i u Portugalu svaka oblast ima svoje specifičnosti u regionalnom folk izrazu. Npr.na Azorskim ostrvima to je chamarrita ples, na Madeiri to je Bailinho da Madeira, a muzika područja Trás-os-Montes je slična muzici španskih provincija Galicije i Asturias, sa prepoznatljivim zvukom gajdi i specifičnom skalom.

Portugal je najpoznatiji po fadu, tradicionalnoj gradskoj popularnoj pjesmi, koja je 2011. godine ušla na UNESCO-vu listu nematerijalne svjetske baštine.

Prvi zapisi o fadu pojavljuju se početkom 19. stoljeća, mada je sigurno mnogo starija vrsta muzike. Fado vjerojatno potječe od mješavine ritmova afričkih robova, tradicionalne muzike portugalskih mornara i arapskih uticaja. To je melanholična muzika čije finese teško mogu razumjeti stranci. Razlikujemo fado iz Lisabona i iz Coimbre. Lisabonski fado su obično izvodile žene, dok je fado iz Coimbre imao više literarno obilježje i obično su ga izvodili muškarci. I publika različito reaguje. Dobra izvedba fada u Lisabonu se nagrađuje pljeskanjem ruku, dok se to u Coimbri radi vrstom nakašljavanja.

Savremeni fado izvođači nastupaju i uz pratnju više gitara ili orkestra, dok je nekad fado izvodio pjevač gitarist, ili solo pjevač uz pratnju akustične gitare ili  portugalske gitare.

Fado se smatra nacionalnim simbolom Portugala. Poznati izvođačice i izvođači fada: Amália Rodrigues, Mariza, Mafalda Arnauth, Mísia, Madredeus, Cristina Branco...

Klasična muzika

Brojna su imena koja su važna u istoriji portugalske klasične muzike. Od srednjovjekovnih trubadura Martima Codaxa i D. Dinisa, preko polifonista Duarta Loba, Filipa de Magalhãesa, Manuela Cardosa, orguljaša Manuel Rodrigues Coelha, čembalista i kompozitora Carlosa Seixasa, pjevačice Luíse Todi, portugalski umjetnici su imali važnu ulogu u evropskoj muzičkoj tradiciji.

Zlatno razdoblje portugalske klasike veže se period klasične polifonije u 17. vijeku (Escola de Évora, Santa Cruz de Coimbra).

Poznati savremenici su kompozitori Emmanuel Nunes i Álvaro Cassutto, pijanisti Arturo Pizarro i Maria João Pires Sequeira Costa,  violinist Carlos Damas...Poznati simfonijski orkestri su Orquestra da Fundação Gulbenkian, Orquestra Nacional do Porto i Orquestra Sinfónica Portuguesa, a najreprezentativnija operna kuća je Teatro Nacional de São Carlos u Lisabonu.

Popularna muzika

Istorija portugalske muzike u dvadesetom vijeku može se podijeliti na razdoblje prije i poslije revolucije iz 1974. Za vrijeme diktature muzika je bila značajno sredstvo otpora, a mnogi umjetnici su bili zatvarani ili su emigrirali iz zemlje. Poznata imena su: Zeca Afonso, Paulo de Carvalho, José Mário Branco, Sérgio Godinho, Adriano Correia de Oliveira, Manuel Freire, Fausto, Vitorino...

Interesantno je da je znak za početak gotovo nenasilne "Revolucije karanfila" 25.4.1974. bio puštanje pjesme "Grandiola, Vila Morena"  zabranjenog autora Zeca Afonsa na pobunjeničkom radiju.

José "Zeca" Afonso zajedno sa imenima kao što su  Sérgio Godinho i Luís Cília utemeljitelj je nova canção žanra, iz kojeg je, porastom sloboda govora nakon revolucijen nastao pokret canto livre. Najpoznatija grupa koja svira "canto livre" je Brigada Víctor Jara, aktivna od 1975. godine do danas.

 Jazz i rock

Portugal ima dugu tradiciju u jazzu, a neka imena su poznata i u inostranstvu. 

Pomenimo bandleadera Jorge Costa Pinta, trubače Huga Alvesa i Laurenta Filipea, saksofonistu José Menezesa, pijaniste Paulo Gomesa i Bernardo Sassettija, vokalne solistice Vâniu Fernandes, Luísu Sobral...

Rock muzika se u Portugalu pojavljuje već 50-h. Pioniri te vrste muzike bili su Walter Behrend e o seu conjunto , a šezdesete i početak sedamdesetih bile u znaku  Conjunto João Paulo, Quinteto Académico, Chinchilas, Sheiks, Quarteto 1111... Pojavljuju se i hard-rockeri Beatnicks, Petrus Castrus (progresivni rock), a 1971. organizuje se Festival de Vilar de Mouros, za to doba nezamisliv festival sa 30.000 gledalaca na kome su nastupili i Manfred Mann i Elton John.

Nakon pada diktatorskog režima pojavljuju se nova imena kao što su Arte e Ofício, Xarhanga, Perspectiva, Tantra, a album José Cid: 10.000 anos depois entre Vénus e Marte smatra se reprezentativnim djelom portugalskog simfo-rocka.

U 80-im se pojavljuje Rui Veloso i mnoštvo bendova od kojih treba istaći Xutos & Pontapés i  Roxigénio, pojavljuju se António Garcez, Filipe Mendes...

Grupa iz Porta GNR koja svoju uspješnu karijeru počinje osamdesetih,0-h 1992. godine postaje prva portugalska rock grupa koja uspjeva napuniti fudbalski stadion!

Ostali poznati bendovi su Ban, UHF, Rádio Macau, Mão Morta, a u zadnje vrijeme raste i broj indie-bandova i nezavisnih izdavača kao što su Amor Furia i FlorCaveira.

Poznati portugalski HM bendovi su  Moonspell, Heavenwood, Ava Inferi , Corpus Christi, Reaktor, W.C. Noise i Tarantula.

Istaknuti izvođači pop muzike su  Tony Carreira, Marco Paulo, kantautor Fausto Bordalo Dias, hip-hoperi  Da Weasel, Boss AC,  izvođači muzike inspirisane Afrikom su Lura i Sara Tavares, tu su i reggae bendovi Primitive Reason i Three and a Quarter. 

House producent i D.J. Rui da Silva je sa singlom iz 2001. godine Touch me postao prvi portugalski izvođač koji je dospio na prvo mjesto britanske top liste.

Popularna mješavina folka i popa koja ima dosta sličnosti sa balkanskim turbo-folkom u Portugalu se zove música pimba.