Sociolozi: 'Titova Jugoslavija nije bila totalitarni režim'

Politički režim Titove Jugoslavije nije bio totalitaran kako ga često prikazuju u javnom životu bivših republika, premda je u početku imao elemente totalitarizma, tvrde slovenački sociolozi u međunarodnom naučnom časopisu, izvještava Hina.

Istraživanje za članak u specijalizovanom časopisu Communist and Post-Communist Studies, kojeg izdaje vodeći svjetski izdavač naučne periodike Elsevier, potaknuto je, kako autori kažu, neselektivnim etiketiranjem Titove Jugoslavije kao totalitarne države bez vremenske ili neke druge zadrške.

U dva slučaja tako su Jugoslaviju službeno obilježila nadležna tijela državnih vlasti Hrvatske i Slovenije, a da se niti jedno od njih nije pozvalo na neko sistemsko promišljanje totalitarizma, niti su analizirala način prisutnosti navodnog sistema i vrijeme njegova trajanja, ističu sociolozi Univerziteta u Mariboru Sergej Flere i Rudi Klanjšek.

Hrvatski sabor 2006. usvojio je deklaraciju o "osudi zločina počinjenih tokom totalitarnog komunističkog sistema u Hrvatskoj, 1945-1990", a Ustavni sud Slovenije 2011. poništio odluku Gradske opštine Ljubljane, koja je željela imenovati cestu u izgradnji po Josipu Brozu Titu. U presudi, Ustavni sud Slovenije spomenuo je "Titovo simboličko značenje" povezano s "poslijeratnim totalitarnim komunističkim režimom", te ustvrdio da "Tito simbolizuje totalitarni režim".

Analizirajući historiju Titovog režima u skladu s literaturom o totalitarizmu, autori zaključuju da Jugoslavija nije bila totalitarna u više od polovine svog postojanja. Premda je bio promovisan Titov kult, njegova vlast bila je ograničena federalnom prirodom države, smatraju sociolozi.

Od '60-ih vjerski pluralizam i samostalnost

To ne znači da nije postojala represija, koja je, naročito do 1953. godine, bila usmjerena protiv vjerskih ustanova, imanentnih protivnika komunizma, političkih disidenata i općenito na kontrolu inteligencije, napominju Flere i Klanjšek.

Od sredine 60-ih godina republike su postale uglavnom samostalni igrači i brinule se za svoje vlastite interese, privatna preduzeća nisu poslovala pod kontrolom državne planske ekonomije, dok je bio vidljiv kulturni i vjerski pluralizam, ističu autori.

Multinacionalna stvarnost na kojoj je AVNOJ-em utemeljena Jugoslavija, istaknula je različite ekonomske interese, a oni su proizvodili sukobe sve do raspada zemlje.

No, argumenti pokazuju da taj "totalitarni diktator" nije mogao samostalno imenovati članove tijela saveznih republika, nego je to bio dugotrajan proces postizanja "dogovora", usklađivanja i političkih manipulacija.

Donošenje odluka ovisilo je o SKJ, ali ona je samo naizgled bila jedinstvena partija, jer se vodstvo svake republike i pokrajine vodilo partikularnim interesima. To je institucionalno dovršeno tako što su sve republike dobile svoje nacionalne banke, ministarstva vanjskih poslova i jedinice teritorijalne odbrane, ističu autori.

Politička policija je u "prvoj fazi" (1945-1953), tvrde autori, odigrala tipičnu ulogu za totalitarne režime: zatvarala je pa čak i eliminisala opozicionere, potiskivala nezavisnu štampu, pomagala provoditi poljoprivrednu kolektivizaciju i slično. Padom nespornog šefa jugoslavenske političke policije Aleksandra Rankovića 1966. godine, služba je reorganizovana na način koji je onemogućio djelovanje tipično za totalitarne sisteme.

Špijunska mreža je radikalno smanjena, tako da je, na primjer, količina dosjea praćenih osoba u Sloveniji smanjena s 270 hiljada na jednu hiljadu metara dužine.

Kulturni život nakon '60-ih godina

Premda je promovisano bratstvo i jedinstvo, proleterski internacionalizam i politika nesvrstanih, saveznoj državi nedostajalo je jugoslavenskog esencijalizma i originalnosti, što bi nužno bilo prisutno u totalitarnim verzijama ideologije.

Kulturni život, pogotovo nakon '60-ih godina, bio je vrlo raznolik i pluralan, što je potpuno strano totalitarnim sustavima. U pozorištima su redovno igrali avangardi zapadni dramatičari kao što su Ionesco, Miller, Camus, Osborne i Albee. Također, tiskane su knjige Camusa, Sartrea, Schumpetera i Marcusea, koje su negirale ulogu radničke klase kakvu je njegovala komunistička dogma, ističe se.

Represija prema vjerskim zajednicama bila je snažna do 1950-ih, do kada je režim potisnuo iz javnosti sve njihove aktivnosti i oduzeo im većinu vlasništva. No, prema podacima iz članka, već 1966. godine vjerske zajednice izdaju 65 novina s ukupno 3,59 miliona primjeraka, a 1987. ukupno 99 novina s više od 3,7 miliona primjeraka. Za usporedbu, u Sovjetskom Savezu do 1990. samo je Časopis Moskovske pravoslavne patrijaršije bio dostupan tamošnjoj javnosti.

Djelatnost vjerskih subjekata u medijskoj areni je stoga sasvim u suprotnosti s onim što teoretičari kažu o totalitarizmu, zaključuju slovenski sociolozi.

Iako smatraju da Jugoslavija nije bila totalitarna, autori nailaze na nepremostive prepreke u klasifikaciji političkog sistema Jugoslavije i upućuju na različite teoretičare po kojima ona seže od režima sličnog Francovoj Španjolskoj do "pravne države".