Hronologija: Uspon i pad Srpske radikalne stranke

Vojislav Šešelj privremeno je pušten na slobodu zbog medicinskog tretmana. Pripadnici i simpatizeri Srpske radikalne stranke dočekuju ga kao heroja.

Naravno, SRS nije što je nekad bila. Dok je Šešelj bio u Haagu, stranku su napustili Aleksandar Vučić i Tomislav Nikolić, današnje vođe Srbije. Godine 1993, SRS je imao 70.000 članova u Republici Srpskoj, a danas su zastupljeni jedino u vojvođanskoj skupštini.

Slijedi hronologija uspona i pada Srpske radikalne stranke.

Period 1980-1991 

Početkom 1990-ih, na čelu s Vojislavom Šešeljem kao predsjednikom osnovana je prva politička (nacionalistička) organizacija – Srpski slobodarski pokret (SPP). 

SPP se već 14. marta 1990, sa svojih 540 članova, priključio nekim članovima Srpske narodne obnove (SNO), stranke osnovane u januaru 1990, na čijem čelu je bio Mirko Jović, pa je tako osnovana nova organizacija poznata pod nazivom Srpski pokret obnove (SPO), što su Četničke novine nazvale početkom novog srpskog ustanka. 

No, to savezništvo nije bilo dugog vijeka. Jedan dio rukovodstva je 5. juna 1990. godine Vuka Draškovića razriješio predsjedničkih funkcija, a 18. juna 1990, frakcija na čelu s Vojislavom Šešeljem odlučila je da osnuje novu organizaciju - Srpski četnički pokret (SČP). 

Program Srpskog četničkog pokreta govori o istoj želji za ujedinjenjem svih Srba u jednu državu i o istom tipu rješenja kakvo su zagovarali srpski intelektualci okupljeni oko Srpskog kulturnog kluba u poznim 1930-im godinama, odnosno stvaranje, u nacionalnom smislu, što homogenije države putem protjerivanja nacionalnih manjina, prije svega Albanaca. Tako je 18. septembra 1990. ponovo osnovan Srpski kulturni klub.

Na svom drugom sastanku, održanom 20. septembra 1990, Srpski kulturni klub je donio jednoglasnu odluku o kolektivnom pristupanju Srpskom četničkom pokretu.

U augustu 1990, Srpski četnički pokret nije uspio da se registrira kao politička stranka, pošto su vlasti odbile njegovu prijavu. To je značilo da nije mogla da učestvuje na prvim višestranačkim parlamentarnim izborima u decembru 1990. Uprkos tome, Vojislav Šešelj će na predsjedničkim izvorima nastupiti kao nezavisni kandidat i, kako je sam rekao, kao predstavnik srpskih četnika. 

Programska izjava Vojislava Šešelja za vrijeme predsjedničkih izbora u decembru 1990, “Velika Srbija”, br. 7, 1990, objavljeno u Srpskom četničkom pokretu, str. 220.:

“Monitor: Kakav je Vaš koncept budućnosti ove zemlje?

Vojislav Šešelj: Mi se nadamo da Jugoslavija neće opstati, da ćemo Jugoslaviji vrlo brzo sagledati definitivni kraj. Jedna je od varijanti da se na ovim prostorima stvore tri nezavisne države: Velika Srbija, mala Slovenija i još manja Hrvatska. Druga, moguća, varijanta je da ćemo mi Srbi postići sporazum s Talijanima, da će se oživeti Londonski pakt iz 1915. godine i da će se srpskotalijanska granica postaviti na liniji Karlobag-Ogulin-Karlovac-Virovitica.” 

Dana 23. februara 1991. u Kragujevcu, Srpski četnički pokret i većina lokalnih odbora Narodne radikalne stranke ujedinili su se u Srpsku radikalnu stranku (SRS), koja je tvrdila da je nasljednica Radikalne stranke koju je 1881. osnovao Nikola Pašić (član 1 Statuta ove partije). 

Vojislav Šešelj je izabran za predsjednika novostvorene stranke, dobivši 489 od ukupno 509 glasova. Program SRS je preuzeo elemente programa ranijih političkih partija čiji je osnivač ili suosnivač bio Vojislav Šešelj. Glavni cilj bio je “obnavljanje slobodne, nezavisne i demokratske srpske države na Balkanu koja će obuhvatiti cjelokupno srpstvo, sve srpske zemlje, što znači da će u svojim granicama imati, pored sadašnje oktroirane srbijanske federalne jedinice, srpsku Makedoniju, srpsku Crnu Goru, srpsku Bosnu, srpsku Hercegovinu, srpski Dubrovnik, srpsku Dalmaciju, srpsku Liku, srpski Kordun, srpsku Baniju, srpsku Slavoniju i srpsku Baranju”. Stvarni cilj programa je stvaranje Velike Srbije. Iako je izabran termin “obnavljanje”, neke od tih teritorija nikad nisu ni bile dio srpske države (Lika, Kordun, Banija, Slavonija i Baranja). 

Kako Vojislav Šešelj nije bio ni za monarhiju ni za dinastiju Karađorđevića, na njega se obrušio Momčilo Đujić. Optužen je da sarađuje sa Socijalističkom partijom Srbije Slobodana Miloševića i 1998. godine, oduzeta mu je titula vojvode. 

Srpska radikalna stranka se razlikovala od većine političkih organizacija u Srbiji po tome što je imala ogranke i van granica Republike Srbije u Republici Srpskoj Krajini (na čijem čelu je bio Rade Leskovac), Republici Srpskoj (Nikola Poplašen) i Crnoj Gori (Drago Bakrač). SRS je 1993. bio druga najznačajnija politička snaga u Republici Srpskoj Krajini. U Republici Srpskoj, SRS je podržavao Srpsku demokratsku stranku Radovana Karadžića u odbrani “srpskog životnog prostora, srpskih zemalja, srpskog naroda”, iako je nastavio da kritizira način na koji ona provodi svoju vlast.

Godine 1993, SRS je imao 70.000 članova u Republici Srpskoj, gdje je jednom mjesečno izdavao list pod nazivom Zapadna Srbija. 

Period 1991-1995 

U proljeće 1991. godine u Hrvatskoj je došlo do oružanih incidenata, baš u to vrijeme Šešelj je poslao dobrovoljce i izjavio da 100.000 Hrvata treba da napusti Srbiju, kako bi tu mogle da se nastane srpske izbjeglice iz Hrvatske. Godine 1992. ponavlja taj zahtjev, dodajući da Hrvati u Srbiji nisu lojalni. Dana 6. maja 1992. bio je na mitingu u Hrtkovcima, i tom prilikom je nekim hrvatskim žiteljima zaprijećeno protjerivanjem. 

Izmjeni etničkog sastava težilo se i na Kosovu, putem programiranog naseljavanja Srba i stvaranja srpskih enklava u kojima bi Srbi i Albanci bili potpuno razdvojeni. Prema tvrđenju SRS-a, ukoliko bi se 400.000 Albanaca koji su se naselili na Kosovo tokom Drugog svjetskog rata – uključujući i njihove potomke – protjerali, Srbija bi na njihovo mjesto mogla naseliti 400.000 srpskih izbjeglica iz bivših jugoslavenskih republika. 

Govoreći o Bosni i Hercegovini, predsjednik Srpske radikalne stranke je 23. januara 1992. godine izjavio da će Bosna i Hercegovina, ukoliko muslimani ne žele biti dio te federacije (o.p. Srbije i Srne Gore), morati da se podijeli. U tom slučaju bi muslimani (Bošnjaci) mogli računati na osamnaest posto teritorije te republike. Već u februaru 1992. godine objavio je da su Srpska radikalna stranka i njen Srpski četnički pokret u stanju pripravnosti i da su spremni za akciju u Bosni i Hercegovini. 

Godine 1993, ocjenjujući da je većina “područja od vitalnog značaja” za srpski narod oslobođena, SRS se izjasnio za mir u Bosni i Hercegovini i za uspostavljanje novih granica koje bi se poklapale s linijama fronta. Bosna i Hercegovina je trebalo da se podjeli u tri odvojene nezavisne države. Vojislav Šešelj je bio uvjeren da Republika Srpska Krajina i Republika Srpska treba da se ujedine u jednu državu koja bi se zvala Zapadna Srbija. 

Na trećem kongresu SRS održanom 30. januara 1994, usvojen je novi program. U duhu prethodnog kongresa predložen je plan za ujedinjenje “srpskih zemalja”. 

U jesen 1995. godine, kada su teritorije koje su nekoliko godina bile pod kontrolom srpskih vlasti pale pod kontrolu hrvatskih i hrvatsko-bosanskih snaga, Vojislav Šešelj je optužio Slobodana Miloševića za izdaju Srba u Republici Srpskoj Krajini i Republici Srpskoj. 

Nakon ponovljenih izbora 1996/7, i uprkos velikom broju glasova, Šešelj nije postao predsjednik Srbije. No, taj gubitak nadoknađuje ulaskom SRS-a 1998. u koalicijsku vlast s Miloševićevim SPS-om i Jugoslavenskom ljevicom. 1999. godine, nakon NATO bombardiranja Srbije, srpske snage se povlače s Kosova, zbog čega Šešelj na kratko izlazi iz srpske Vlade, pa se vraća zbog “nacionalnih interesa”. 

Godine 2000. SRS bilježi katastrofalan rezultat na izborima za Skupštinu SR Jugoslavije predsjednika SR Jugoslavije, i lokalnu vlast Srbije i iste godine, radikali bilježe još jedan težak neuspjeh - osvajaju svega 23 zastupnička mjesta na izvanrednim izborima za Skupštinu Srbije. 

Godine 2003, Šešelj dobrovoljno odlazi u Haag, nakon čega SRS predvodi Tomislav Nikolić. Iste godine ponavlja se historija događaja 2000 godine, Tomislav Nikolić na izborima za predsjednika Srbije osvaja prvo mjesto, ali mu pobjeda nije priznata zbog nedovoljnog broja izašlih birača. Iako sada s mnogo većim brojem glasova, SRS odlučuje ostati opozicija vlasti, a u drugom krugu izbora Nikolić gubi od Borisa Tadića. 

Na sljedećim izvanrednim izborima za Skupštinu Srbije, 21. januara 2007. godine, SRS ponovno osvaja prvo mjesto (81 zastupničko mjesto). 8. maja te godine, Tomislav Nikolić postaje predsjednik Skupštine Srbije (uz pomoć glasova DSS i SPS). 

Krajem augusta i početkom septembra 2008, Skupština Srbije trebalo je da ratificira Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju Srbije s Europskom unijom. Tomislav Nikolić je najavio da će SRS, pošto je srpska Vlada prihvatila amandman SRS na tekst prijedloga Sporazuma kojim se garantira da je Kosovo dio Srbije, glasati za ratificiranje SSP-a. 

No, Centralna domovinska uprava SRS-a, poslije Šešeljeva naloga, odlučuje se usprotiviti tome. Zbog toga, 5. septembra, Tomislav Nikolić podnosi ostavku na dužnost zamjenika predsjednika Srpske radikalne stranke i šefa zastupničke skupine radikala u Skupštini Srbije.

Uskoro je Nikolić osnovao zasebnu zastupničku skupinu u parlamentu, kojoj je dao ime "Napred Srbijo". Zbog toga, 12. septembra, Nikolića Centralna domovinska uprava isključuje iz stranke (zajedno s desetak funkcionera koji su prešli na njegovu stranu). U oktobru je Nikolić, zajedno s Aleksandrom Vučićem (bivšim generalnim sekretarom SRS), osnovao novu stranku.

Poslije odlaska Nikolića, SRS ponovno bilježi pad popularnosti.

Taj pad popularnosti najbolje se pokazao na redovnim općim izborima 6. maja 2012. godine. Srpska radikalna stranka, prvi put od svog osnivanja, nije uspjela ući u parlament (tek nešto više od 4 posto glasova), dok ni na predsjedničkim izborima njen kandidat, Šešeljeva supruga Jadranka Šešelj, nije uspjela dobiti više od pet posto glasova. 

Danas je SRS zastupljena samo u Skupštini AP Vojvodine i na lokalnom nivou.