Očaj u vili na Dedinju: Kako je Porfirije dočekao Vučićev poraz

U vili na Dedinju, među odabranim ljudima okupljenim oko patrijarha Porfirija, tokom izborne večeri unaprijed se slavila pobjeda Srpske napredne stranke. Očekivao se još jedan mandat Aleksandra Vučića, nastavak saradnje s državnim vrhom i potvrda da se odnosi na koje su navikli neće mijenjati.

Onda je Vučić priznao poraz.

Prema izvorima portala Nova.rs, atmosfera se potpuno promijenila. Okupljanje je ubrzo završeno, a patrijarh se povukao razočaran i zabrinut. Njegovo raspoloženje sagovornici ovog portala opisali su kao potpuno utučeno. Izborni rezultat bio je poraz čovjeka s kojim je godinama gradio političko savezništvo, ali i najava neizvjesnosti za krug ljudi koji je takav odnos pretvorio u način upravljanja Crkvom.

Poraz SNS-a ne određuje položaj patrijarha, o njemu odlučuju crkveni organi. Ipak, mijenja okolnosti u kojima su godinama donošene odluke o državnom novcu, zajedničkim poslovima i kažnjavanju sveštenika, teologa i episkopa koji su kritikovali vlast. Pitanja nisu nestala, ali jeste dio političke sigurnosti s kojom su dočekivana.

Kako je lomljen otpor unutar Crkve

Odnos Srpske pravoslavne crkve prema naprednjačkoj vlasti nije od početka bio jedinstven. Dok su bili živi mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije i umirovljeni episkop zahumsko-hercegovački Atanasije Jevtić, Vučićeva politika imala je utjecajne protivnike i među arhijerejima, posebno kada je riječ o Kosovu. Amfilohije je krajem 2017. podržao apel za odbranu Kosova i Metohije, a potom upozoravao da predsjednikova politika vodi ka izdaji. Provladini mediji predstavljali su ga kao političara u mantiji i čovjeka koji želi patrijaršijski tron.

Ni dodjela Ordena Svetog Save Vučiću 2019. godine nije prošla bez protivljenja. Amfilohije se usprotivio partijskom svrstavanju Crkve, Atanasije je tvrdio da se dodjeli protivi veliki broj episkopa, dok je vladika Maksim ukazivao na nesklad između obrazloženja odlikovanja i politike razgraničenja. Orden je ipak uručen, a neslaganje je pokazalo koliko je odnos prema Vučiću podijelio Crkvu. Sukobi su se nastavili tokom litija protiv Zakona o slobodi vjeroispovijesti u Crnoj Gori. Početkom 2020. Amfilohije je zamolio Vučića da odgodi najavljeni dolazak za Badnji dan. Prema izvorima, u Mitropoliji su strahovali da bi posjeta unijela podjele među učesnike protesta i politički koristila Milu Đukanoviću.

Amfilohije je preminuo u oktobru 2020, a mjesec kasnije i patrijarh Irinej. Njihov odlazak promijenio je odnos snaga u SPC-u. U februaru 2021. za patrijarha je izabran Porfirije Perić, dotadašnji mitropolit zagrebačko-ljubljanski, o čijoj se bliskosti s Vučićem govorilo i prije dolaska u Beograd. Izbor su pratile sumnje u političko usmjeravanje. Dodatna pitanja otvorilo je istraživanje sarajevskog Centra za istraživačko novinarstvo (CIN). Prema objavljenim Sky prepiskama i dokumentaciji, episkopi su tokom izbora tajno snimani u kripti Hrama Svetog Save, iako im je bilo garantovano da snimanja neće biti. CIN je objavio da je postavljanje kamera organizovao bivši funkcioner državne bezbjednosti Ljuban Ećim, kojem su snimci kasnije dostavljeni.

Državni milioni, gotovina i zaštita velikodostojnika

Savez crkvenog i državnog vrha imao je i finansijsku stranu. Jedan od njegovih najvidljivijih projekata bio je završetak Hrama Svetog Save.

Prema izvorima iz SPC-a, važnu ulogu u odlučivanju o izvođačima i raspolaganju novcem za unutrašnje uređenje Hrama imali su Nikola Selaković i tadašnji patrijarhov vikar Stefan Šarić. Isti sagovornici iznosili su tvrdnje o gotovinskim isplatama u inostranstvu, zamjeni novca u dolare i njegovom prenošenju osobama angažovanim na uređenju Hrama. Naveli su i da je tokom jednog takvog prenosa patrijarhov saradnik zaustavljen s novcem, nakon čega je, prema njihovim tvrdnjama, intervenirano iz Srbije kako slučaj ne bi dobio javni epilog. Ove navode prate pitanja o načinu evidentiranja isplata i porijeklu novca.

Razmjere državnog finansiranja pokazuju i iznosi. Prema obračunu Radara, do početka 2025. za Hram je osigurano najmanje 74,5 miliona eura državnog novca. U aprilu iste godine odobrena su dodatna dva miliona, dok su u junu 2026. Porfirije i premijer Đuro Macut, uz prisustvo Vučića, potpisali ugovor za završne radove vrijedan više od šest miliona eura.

Nova.rs pisala je i o komercijalnim projektima SPC-a, među kojima su kompleks "Dorćol centar", s cijenama stanova višim od 4.000 eura po kvadratnom metru, te ranija gradnja na Novom Beogradu. Za obnovu i dogradnju patrijarhove vile na Dedinju dokumentacijom iz 2024. predviđeni su radovi vrijedni oko 650.000 eura. Pitanja odgovornosti pojedinih velikodostojnika otvarana su i povodom krivičnih prijava. Student Akademije SPC-a Marko Žarkov prijavio je Stefana Šarića kao nalogodavca svoje otmice. Šarić nije optužen, dok su dvojica policajaca zaključila sporazume o priznanju krivice za prinudu. Žarkov je osporavao verziju događaja prihvaćenu u tom postupku.

Slična pitanja otvorena su i nakon presude Okružnog suda u Ljubljani, koji je Porfiriju u julu 2026. izrekao uslovnu kaznu od četiri mjeseca zatvora zbog zlostavljanja na radu bivšeg paroha Željka Lubarde. Lubarda je tvrdio da su pritisci počeli nakon što je prijavio finansijske malverzacije i odbio promijeniti iskaz. SPC je osporila njegove navode i regularnost postupka, ocjenjujući ga politički motivisanim. U Porfirijevu odbranu javno je stao i Vučić.

Od Moskve do Srbije

Studentski protesti pokazali su koliko se vrh SPC-a udaljio od dijela vlastitog sveštenstva i vjernika. Porfirije je u aprilu 2025. u Moskvi, pred ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom i patrijarhom Kirilom, događaje u Srbiji opisao kao "obojenu revoluciju". Izraz mu je pomogao dozvati vladika Irinej Bulović, a patrijarh je izrazio nadu da će to iskušenje biti savladano i prenio Vučićeve pozdrave.

Dio episkopa zauzeo je drugačiji stav: šestorica su patrijarhu uputila pismo u kojem su istakla da su studenti budućnost zemlje i osudila izjave mitropolita kruševačkog Davida, koji ih je nazivao ustašama. Među potpisnicima bio je mitropolit žički Justin. Njegovi sveštenici dočekivali su studente tokom pješačenja, a Justin je kritikovao i policijsko nasilje. U jesen 2025. Sinod je u Žičku eparhiju poslao komisiju, uz zvanično obrazloženje da postoje sumnje u materijalno-finansijske nepravilnosti. Izvori su tvrdili da je stvarni povod bila Justinova podrška studentima i kritika vlasti.

Justin je suspendovan u februaru 2026, a upravljanje eparhijom preuzeo je mitropolit niški Arsenije. Prema saznanjima, Porfirije je pojedinim episkopima poručivao da studentima ne treba otvarati crkvene objekte, tretirajući njihov pokret kao neprijateljski prema državi. Na Savindan 2026. studenti i građani nakon protesta "Znanje je moć" zatekli su zatvoren Hram Svetog Save, uz obrazloženje da je riječ o radnom vremenu. U istom hramu Vučić je ranije priman u ranim jutarnjim satima, prije odlaska u New York. Dva dana kasnije donesene su odluke crkvenog suda o isključenju Blagoja Pantelića i Vukašina Milićevića iz crkvene zajednice. Milićević je lišen i svešteničkog čina. Obojica su kritikovala bliskost Porfirija i vlasti, a Milićević je izjavio da su mu tokom saslušanja citirani javni nastupi i da je pitan stoji li iza njih.

Sukobi su se vodili i oko Bogoslovskog fakulteta, a u maju 2026. Porfirije i premijer Macut, uz Vučićevo prisustvo, potpisali su memorandum o osnivanju Univerziteta "Sveti Sava". Kritičari su upozoravali na mogućnost izdvajanja bogoslovskog obrazovanja iz okvira Univerziteta u Beogradu i dodatnog ograničavanja akademske autonomije.