Gdje su spaljene mošti svetog Save?

Jedna od najvećih hrišćanskih crkava, Hram Svetog Save u Beogradu, podignuta je na pogrešnom mestu – lokaciju na današnjem Vračaru još 1895. izabralo je Društvo za podizanje hrama, tražeći brdo na kome je 1595. godine Sinan paša spalio mošti prvog srpskog književnika i svetitelja. Međutim, mesto koje se zvalo Vračar u XVI veku nalazilo se koji kilometar dalje.

Izmišljanje tradicije

Uvek je neka nevolja sa nacionalnim simbolima. Može se vrlo lako ispostaviti da im nedostaje autentičnosti i da zapravo predstavljaju sasvim tuđe, naknadno učitane vrednosti, ponekad preuzete i od tradicionalnih neprijatelja. Najbizarniji takav slučaj navodi Hju Trevor-Roper u knjizi “Izmišljanje tradicije” objašnjavajući kako svuda prepoznatljivi škotski kilt uopšte ne potiče iz Škotske, već da je tek pod vlašću engleske krune formirana posebna kultura Hajlendera, koja se diferencirala od Iraca u želji da se učvrsti “nacionalno biće”.

Ima ogroman broj svežijih, mada manje drastičnih primera gde su u nekom istorijskom trenutku nacionalne elite učinile sve da stvore sopstvene simbole kako bi veštački napravile otklon od drugih, najčešće bliskih naroda. Naravno da nema sumnje kako su sasvim neosporne neke nacionalne vrednosti, barem one koje simbolizuju jezgro kulture na nekom prostoru ili nesumnjivo sežu u drevna vremena. Međutim, i kod njih se može dogoditi da budu postavljene na sasvim pogrešno mesto.

Evo jednog domaćeg primera. Nad Beogradom se danas izdiže 82 metra visok Hram Svetog Save, jedan od najvećih pravoslavnih hramova na svetu, koji se zida više od jednog veka i po mnogo čemu je parabola moderne Srbije, njene državnosti i duhovne zaokruženosti, ali i njene prevelike ambicije, neprekidne nedovršenosti i zagledanosti u tradiciju, koju zapravo odbija da zaista pogleda.

Naime, hram je podignut u čast Svetog Save, prvog srpskog književnika, svetitelja i rodonačelnika srpske crkve, a lokaciju na današnjem Vračaru još 1895. izabralo je Društvo za podizanje hrama Svetog Save uvereno kako je tadašnji Vračar isto ono brdo na kome je 1595. godine Sinan paša spalio njegove mošti. Međutim, ispostavlja se da se u XVI veku mesto koje se zvalo Vračar nalazilo 1,3 kilometara dalje (videti mapu).

Šta se zapravo dogodilo?

O samom spaljivanju moštiju ima puno tragova i priča o tom groznom događaju je dobro poznata. Mošti Svetog Save su se u to doba nalazile u manastiru Mileševu, gde su pohranjene još u XIII veku, godinu dana posle smrti Svetog Save.

Krajem XVI veka, posle pada Mađarske, u jednom od brojnih sukoba tokom takozvanog Dugog rata između Habsburga i Osmanlija, izbio je ustanak Srba u tada turskom Banatu.

Ustanici su na svojim zastavama nosili lik Svetog Save, a u Carigradu se tragalo za načinom kojim bi se slomio duh ustanika, što je palo u zadatak nemilosrdnog sultanovog izaslanika Sinan paše.

Shvatajući ponešto o simboličkom značaju drevnog srpskog kaluđera, Sinan paša odlučuje da spali mošti rodonačelnika nacionalne kulture i to na takvom mestu da se lomača mogla videti nadaleko, sa one strane Dunava, ali da bude naočigled i raji oko Beogradske tvrđave. Inače, grad je tada u turskim rukama bio tek 70 godina, dobijen nakon osvajanja 1521. godine (treba reći kako je tek ovaj događaj, nakon pada Smedereva, definitivno označio ono što se naziva “početkom ropstva pod Turcima”, koje se prečesto pogrešno vezuje sa Kosovskim bojem).

Dolazeći Carigradskim drumom do Stambol kapije kojom se ulazilo u grad (a koja je na mestu današnjeg Trga republike), Sinan paša je prolazio kroz slabo nastanjenu zaleđinu grada i morao je primetiti brdo koje se nazivalo Vračar. Naime, na ovom brdašcetu iznad Beograda često su boravile lutajuće ciganske čerge, od čega je, zbog vračanja i proricanja, potekao i naziv toponima (videti mapu).

Vidljivo sa svih strana, bilo je to, svakako, idealno mesto za lomaču. Sa druge strane Carigradskog druma, niže ka Savi, prostire se neprohodna šuma, šiblje i močvarno zemljište. Gledano ka severu, sa brda se, preko današnje paliluske padine, pruža pogled na Dunav. Ispod je kamenolom koji će Turci nazvati Tašmajdan. Zidine tvrđave koju su Turci nazivali Dar Ul Džihad, mesto svetog rata, udaljene su vazdušnom linijom 915 metara. Ne dvoumeći se, Sinan paša ovde spaljuje Svetog Savu 27. aprila 1595, a kako još Rajić beleži u svojoj istoriji, njegov prah se razvejava dva dana kasnije.

Gde je ta lokacija danas? Sve do početka XIX veka, dok se topografija okoline Beograda nije dramatično menjala, bilo je jasno vidljivo koje brdo predstavlja Vračar. Prema više zabeleženih svedočena, na tom mestu koje je nazivano Čupino brdo dugo je stajao krst gde su povremeno održavane liturgije, a narod se okupljao raznim povodima. Zbog toga, sa sticanjem nezavisnosti 1830, knez Miloš baš na ovom mestu javno čita turski Hatišerif, a zatim 1833. podiže i drvenu crkvu.

Knez Miloš i sveti Marko

Međutim, krajnje preduzimljivo, crkvu koja je na očigled turske vojske u tvrđavi ne posvećuje Svetom Savi, već Svetom Marku, slavi seljaka koje knez u svojim neprekidnim reorganizacijama preseljava sa savske obale. Crkva koju Miloš podiže tokom narednog veka više puta biva iznova građena, a njen se položaj, po više zabeleženih izvora, pomera za oko tridesetak metara od lokacije Sinan pašine lomače.

Crkva Svetog Marka, u međuvremenu, živi svoj život – u njoj se sahranjuju Obrenovići, biva bombardovana tokom Austro-Ugarske okupacije, 1940. se obnavlja kao replika Gračanice i podiže po u tadašnjoj javnosti napadanom projektu braće Krstić, da bi bila oštećena već u bombradovanju 1941. i potom obnovljena 1948. godine. Danas predstavlja jednu od najlepših beogradskih građevina.

U okolini su odavno prosečene ulice, teren na kome grad živi i buja je renivelisan i ujednačen. Ceo kvart se naziva Vračar i kako grad raste, ova administrativna zona se pomera južno od nekadašnjeg Carigradskog druma koji se dosta dobro poklapa sa Bulevarom kralja Aleksandra. Stari Beograd plaća cenu narastanja metropole – već krajem XIX veka, Vračar je prevelika kategorija i sasvim je nejasno gde je tačno mesto na kome je Sinan paša spalio mošti.

Nevolje s hramom

Nekoliko istoričara amatera pokušava da odgonetne tajnu, a najdalje odlazi izvesni knjižar Gliša Vozarević koji podiže crveni kameni krst na potencijalnoj, ali pogrešnoj lokaciji. Zbog toga se ova lokacija, kao i ceo jedan deo Beograda, danas nazivaju Crveni krst (videti mapu).

Uviđajući da je to mesto pogrešno, Društvo za podizanje hrama bira drugu lokaciju, dalju za oko 1,2 kilometra, ali na pogrešnu stranu – u to doba jedini slobodan prostor koji liči na brdo, a na teritoriji je administrativne celine koja se naziva Vračar, nalazi se na prostoru današnjeg Karađorđevog parka. Ovde 1895. počinje avantura podizanja hrama, koji će se od 1935. graditi po projektu Aleksandra Deroka i Bogdana Nestorovića i koji će, kako tako, biti dovršen tek u XXI veku, na inicijativu preminulog premijera Zorana Đinđića.

Uporedo sa tolikim upinjanjem da se podigne divovski vračarski hram, prava lokacija na Tašmajdanu na kojoj je Sinan paša spalio mošti Rastka Nemanjića ostala je, međutim, sasvim neobeležena. Crkva Svetog Marka se već jako dugo ničim ne vezuje za ovaj događaj. Okolni park Tašmajdan sa zgradom državne pošte, televizije i bazenom, nema nikakvo obeležje o onome što se na tom mestu dogodilo pre 400 godina. Zapravo, ne postoje čak ni iole ozbiljnija istraživanja koja bi pokušala da precizno ustanove tačnu lokaciju spaljivanja moštiju. Najopsežniji rad na ovu temu objavio je 1961. istoričar Vojin Puljević koji je izneo dvanaest dokaza da je Vračar na pogrešnom mestu.

Kafana "Šansa"

No, pogrešna lokacija za hram ne mora se tumačiti kao loš ishod. Hram Svetog Save se tako zatekao u dobrom društvu, pored njega je Narodna biblioteka Srbije, a kupola mu je vidljiva gotovo duž celog pravca Slavija-Kalemegdan. Njegova uzbudljiva istorija izgradnje sa stalnim prekidima i novim počecima, kao i priča o potrazi za lokacijom spaljivanja moštiju, obeležavaju grad čitavim nizom sasvim drugih toponima. Zapravo, može se reći kako tradicija nije u onome što je izmišljeno, već u samom izmišljanju – hram nije ništa manje zanimljiv zbog činjenice da je, kao najveći pravoslavni hram na Balkanu, podignut na pogrešnoj lokaciji. Upravo ga to možda čini sasvim odgovarajućim simbolom.

A na mestu gde su, po svemu sudeći, zaista spaljene mošti, neposredno uz Crkvu Svetog Marka na Tašmajdanu, danas stoji samo kafana. Njeno ime je “Šansa”.