Ricardo Estarriol: Sjećam se osjećaja ljutnje

La versión española se encuentra hacia abajo

U periodu 1992-1995,  Ricardo Estarriol je bio specijalni dopisnik  katalonskih dnevnih novina „La Vanguardia“ za područje bivše Jugoslavije, kao i za Bosnu i Hercegovinu.  Napisao je, sigurno, oko 300 hronika o tom periodu. Rodjen je 1937 godine u gradu Gerona, Španjolska.  Dugi niz godine Ricardo je bio dopisnik „La Vanguardia-e“ iz Beča. Višestruko je nagradjivani novinar.

1. Poznajem područje bivše Jugoslavije još od 1969. godine kada sam po prvi put otišao u Beograd kao dopisnik dnevnih novina iz Barcelone, „La Vanguardia“  Još prije  raspada Jugoslavije, većina zapadnih dopisnika znala je da se zemlja raspada, posebno nakon smrti Tita. Godine 1990. jugoslavenska država je postala kozmetička struktura koja je svakodnevno  gubila mogućnosti da opstane kao suverena država. Samo još poneki diplomata je bio sposoban da stvori iluziju da iza jugoslavenske diplomacije stoji jedna suverena država. Republike su počele preuzimati funkcije koje su se ticale suvereniteta, zadržavajući financijska sredstva koja su prozilazila iz saveznih poreza i carina, Srbija je počela da vrši primarne emisije monete ne obavijestivši pritom Markovićevu vladu, federalni poslanici su obnovili svoj mandat bez izbora, vojska je radikalno reformirala svoju strukturu bez konzultacija sa saveznom vladom itd.

Europska zajednica nije mogla razumjeti situaciju: strah kojeg su imali članovi zajednice koja je imala manjine u zemlji, bojala se da bi raspad Jugoslavije bio opasan presedan za njih. Europska komisija i SAD (na prijedlog Europske komisije) su smatrali da je najvažnija stvar odbraniti Ustav Jugoslavije, ali gotovo se niko nije potrudio da pročita to pravno simuliranje,  koje je bilo puno dvosmislenosti i proturječja. Npr. ko se potrudio da prouči što je značilo „udruženi rad“ u ustavno-pravnom tijelu? Ili, ko je bio u mogućnosti u Zapadnoj Europi da shvati važnost razlike između "muslimani" (malim slovom) i "Muslimani " (velikim slovom)? Ili, ko je mogao objasniti zašto su Jugosloveni koji su pripadali naciji koja je postojala i izvan Jugoslavije bili manje važni  i imali manje prava od Jugoslovena pripadnika nacije koja je živjela  samo u  Jugoslaviji?

2. Moj susret sa Bosnom i Hercegovinom  je počeo tokom agonije sa Titom. Umjesto da provodim dane čekajući medicinske izvještaje o zdravstvenom stanju Predsjednika tokom njegove okrutne i beskonačne agonije, ja sam 1980. godine otputovao u Sarajevo. Tada sam shvatio da je suživot naroda  u BH društvu bio prilično dobar. Politički rečeno, u Bosni je postojala jedna vrsta koalicije između komunista Srba i strukture velikih komunističkih pseudo-muslimanskih obitelji koje su se s vremena na vrijeme smjenjivale. Hrvati su živjeli sa svima njima, ali su slabo učestvovali u raspodjeli moći. Lično, nikada nisam imao bilo kakve sumnje da je rat u Bosni i Hercegovini bio prvenstveno rezultat srpske agresije koja je saveznu vojsku, stacioniranu u BiH, pretvorila u vojsku srpskog naroda. Prije nego je počeo rat razgovarao sam nekoliko puta s političkim vođama u Bosni. Dva puta sam razgovarao sa Karadžićem. Tada sam shvatio da srpski nacionalisti temelje svoje politike grade na dva načela: "Tamo gdje su Srbi, tamo je i Srbija" i "Srbi nikada ne mogu biti manjina u mjestu u kojem žive." Tada sam se sjetio da sam primjetio,  kada sam bio na Kosovu prije toliko godina,  da nijedan Srbin sa Kosova ne bi prihvatio naredbe albanske policije.

3.  Neznanje i pasivnost anonimne "Međunarodne zajednice" su, po meni, isprovocirali stvaranje tvrdolinijaških pozicija. Umjesto da zaustave Miloševićev nacionalistički ekstremizam, kao i onaj Akademije nauka i umjetnosti u Beogradu (SANU), zapadna diplomatija je neizravno pogodovala srpskoj ofanzivi (kozmetička primirja, embargo na oružje za one koji su se samo željeli braniti i sl.). Reakcija je bila da latentni nacionalizam Hrvata i manje latentni nacionalizam bosanskih Muslimana bude iskorišten. Apsurdni pokušaj  Miloševića i Tuđmana da podijele Bosnu je bio rezultat svega ovoga; i na kraju, pokolj u Srebrenici - što je izazvalo intervenciju SAD-a  pred europskom i UN neefikasnišću. Razgovarao sam nekoliko puta s Izetbegovićem i nikada nisam imao dojam do 1995. godine da je bio radikalni nacionalist.

4. Ušao sam u Sarajevo tokom rata, preko Igmanske ceste i živio opsadu grada. Smatram da je ispravno što je Haški sud kaznio mnoge od onih koji su odgovorni, a i druge kojima sudi. Ne mislim da je postojala simetrija u izvršavanju zločina (svi su jednako ratni zločinci), već da je postojao uzročno-posljedični odnos (jedni su napadali, drugi su išli u kontranapad), što ne znači da zločini koji su počinjeni u kontranapadu treba da ostanu nekažnjeni.

5. U Sarajevu se sjećam osjećaja ljutnje kojeg su ljudi imali kad su shvatili da su međunarodni vojnici ovlašteni koristiti oružje samo kada su oni (vojnici) napadnuti. U februaru 1994, nakon što je Mladić okončao opsadu Sarajeva, jedan od mojih članaka koji je u Barcelonu poslan iz Tuzle glasio je: "Prekid vatre i dovođenje plavih šljemova u BIH  zaustavlja genocid, ali konsolidira okupaciju 80% teritorija od strane Srba". Sjećam se razočaranja  koje je u Sarajevu izazvala izjava američkog predsjednika Clintona u aprilu 1994. godine. Činilo se da je izjava bila inspirirana srpskim lobiranjem, upozoravajući bosansku vladu u Sarajevu, da ne pokušava da iskoristi vojne kampove tijekom napada NATO snaga nad Srbima u Goraždu. Clinton, naravno, nije mogao, znati da će jedna ovakva umjerenost omogućiti tragediju Srebrenice. Također sam bio impresioniran profesionalnošću i iskrenošću svojih lokalnih saradnika u Sarajevu koji su znali napraviti razliku izmedju informacije i propagande. Osobno sam uvijek osjećao da sam bio dobro primljen od strane lokalnog stanovništva i da sam imao nesebičnu pomoć lokalnih saradnika, a osobito jedne mlade prevoditeljice koja je uvijek bila strpljiva kada se osjećao nestrpjivi pritisak nas novinara.

Prijevod: Boba Lizdek. Zahvaljujemo Bobi na posredovanju i pomoći u realizaciji serije članaka ratnih reportera. 

Durante los años 1992 1995 he sido enviado especial de “La Vanguardia” en todos los países de la ex Yugoslavia y naturalmente de forma especial en Bosnia y Hercegovina. He escrito con seguridad dos o tres centenares de crónicas sobre el tema. Nací en 1937 en Gerona, España.

1. Conozco la ex Yugoslavia desde 1969, año en el que viajé por vez primera a Belgrado por encargo de “La Vanguardia” de Barcelona. Antes de la desintegración de Yugoslavia, la mayor parte de los corresponsales occidentales sabíamos que el país estaba desintegrándose, especialmente después de la muerte de Tito. En 1990 la estado Yugoslavo se había convertido en una estructura cosmética que cada día perdía más posibilidades de ejercer su soberanía. Sólo algunos diplomáticos eran capaces de creer que detrás de la diplomacia yugoslava había un estado soberano. Las repúblicas había empezado a asumir funciones soberanas, retenían los fondos procedentes de los impuestos federales y de las aduanas, Serbia hacía emisiones primarias de moneda sin ni tan sólo avisar al gobierno de Marković, los diputados federales se renovaban su mandato sin elecciones, el ejército reformaba radicalmente su estructura sin haber consultado al gobierno federal etc. etc. La Comunidad Europea fue incapaz de comprender la situación: debido a los temor de los miembros de la Comunidad que tenían minorías en el propio país, temían que una desintegración de Yugoeslavia fuera un precedente peligroso para ellos. La CE y los USA (siguiendo los consejos de la CE) consideraron que lo más importante era defender la Constitución de Yugoslavia, pero casi nadie se había tomado la  molestia de leer aquel simulacro de legalidad, lleno de vaguedades y contradicciones. Por ejemplo, ¿quien se había tomado la molestia de estudiar lo que significaba el “trabajo asociado” como ente jurídico constitucional? O ¿quien era capaz en el Oeste de Europa de entender el significado de la diferencia entre “musulmanes” (en minúscula) y “Musulmanes” en mayúscula? O ¿Quién podía explicar porque los yugoeslavos pertenecientes a una nación que también existía fuera de Yugoslavia fueran menos importantes y tuvieran menos derechos que los yugoslavos perteneciente a una nación residente sólo en Yugoslavia?

2. Empecé a conocer Bosnia y Hercegovina durante la agonía de Tito: en vez de pasarme los días en Belgrado esperando los comunicados médicos del Presidente durante su cruel e interminable agonía, viajé algunas veces a Sarajevo, ya en 1980. Entonces advertí que la convivencia social de las naciones era bastante buena. Políticamente existía en Bosnia una especia de coalición entre comunistas serbios y una estructura de grandes familias musulmanas pseudo comunistas que de vez en cuando cambiaban. Los croatas convivían con todos ellos, pero apenas participaban del poder. Nunca tuve ninguna duda de que la guerra en Bosnia fue en primer lugar el resultado de una agresión serbia que convirtió el ejército federal estacionado en Bosnia en un ejército de la nación serbia. Antes de que empezara la guerra hablé varias veces con políticos de Bosnia. Dos veces lo hice con Karadžić. Entonces entendí que los nacionalistas serbios basaban su política en dos principios: “allí donde hay serbios, aquello es Serbia” y “los serbios no pueden ser nunca una minoría en el lugar donde residen”. Entonces recordé que ya años en Kosovo me había dado cuenta de que un serbio de Kosovo nunca aceptaría las órdenes de un policía albanés de Kosovo.

3. La ignorancia y pasividad de la anónima “comunidad internacional” fue a mi modo de ver lo que provocó posiciones más extremistas. En vez de frenar el extremismo nacionalista de Milošević y de la Academia de Ciencias de Belgrado, la diplomacia occidental favoreció indirectamente la ofensiva serbia (altos el fuego cosméticos, embargo de armas a los que sólo querían defenderse etc.). La reacción fue que el latente nacionalismo croata y el menos latente nacionalismo musulmán de Bosnia explotaron. El absurdo intento de Milošević y Tuđman de repartirse Bosnia fue el resultado de todo aquello: y finalmente fue el masacre de Srebrenica lo que impulsó la intervención de los USA ante la inefectividad de Europa y la ONU. Yo hablé varias veces con Izetbegović y nunca tuvo la impresión hasta 1995 de que era un nacionalista radical.

4. Entré en Sarajevo durante la guerra por la carretera de Igman y viví muy de cerca el asedio de la ciudad y considero muy justo que el Tribunal de La Haya castigado a muchos de los responsables y que esté juzgando al otros. Yo no creo que haya habido una simetría del crimen (todos son igualmente criminales de guerra), sino que hubo una relación de causa a efecto (unos atacaron a otros contraatacaron), lo cual no significa que los crímenes de los que contraatacaron tengan que quedar impunes.

5. Recuerdo el sentimiento de rabia que yo observaba en la gente de Sarajevo cuando se daba cuenta de que los soldados internacionales sólo tenían mandato para utilizar las armas cuando ellos mismos (los solados) eran atacados. En febrero de 1994, después de que Mladić terminara el cerco de Sarajevo, una de mis crónicas enviadas a Barcelona desde Tuzla puse el siguiente titular: “El alto el fuego y la interposíción de cascos azules en Bosnia frenan el genocidio pero consolidan la ocupación del 80 por ciento del territorio por parte de los serbios”. Recuerdo la desilusión que provocó en Sarajevo una declaración del Presidente americano Clinton en abril de 1994 que parecía inspirada en un lobbying serbio, advirtiendo al Gobierno bosnio de Sarajevo para que no intentara aprovecharse en el campo militar de los raids de la OTAN contra los serbios en Goražde. Clinton no podía naturalmente saber que aquella moderación iba a hacer posible la tragedia de Srebrenica. También me impresionó la profesionalidad y honestidad de mis compañeros locales en Sarajevo que por lo general sabían distinguir mucho entre información y propaganda. Yo personalmente siempre me sentí muy bien acogido por la población local y por la preciosa ayuda de todos los colaboradores y en concreto de una joven intérprete que siempre tuvo paciencia cuando sentía la presión de nuestra impaciencia de periodistas.